{"id":1870,"date":"2025-08-19T12:03:08","date_gmt":"2025-08-19T12:03:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.lopsssdoner.com\/?p=1870"},"modified":"2025-08-19T12:03:09","modified_gmt":"2025-08-19T12:03:09","slug":"internet-ve-telif-haklari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/2025\/08\/19\/internet-ve-telif-haklari\/","title":{"rendered":"\u0130NTERNET VE TEL\u0130F HAKLARI"},"content":{"rendered":"\n
Ramazan Acun<\/em><\/td><\/tr>
<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n
\u00d6zet<\/strong><\/td>Abstract<\/strong><\/td><\/tr>
\u0130nternet, ileti\u015fim, bilgiye eri\u015fim ve yay\u0131m\u0131nda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 avantajlar dolay\u0131s\u0131yla, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir h\u0131zda yayg\u0131nla\u015fmakta ve b\u00fct\u00fcn di\u011fer ileti\u015fim, bas\u0131m ve da\u011f\u0131t\u0131m teknolojilerini b\u00fcnyesinde b\u00fct\u00fcnle\u015ftiren gelece\u011fin medyas\u0131 olma y\u00f6n\u00fcnde bir geli\u015fme g\u00f6stermektedir. \u0130nternet, telif haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 gibi son derece \u00f6nemli bir problemi de beraberinde getirmi\u015ftir. Kolay \u00e7o\u011faltma ve da\u011f\u0131t\u0131m, teknik bak\u0131mdan eser t\u00fcrlerinin e\u015fitli\u011fi, bilgisayar oyunlar\u0131 ve sanal ger\u00e7eklik uygulamalar\u0131 gibi tamamen yeni eser t\u00fcrleri, etkile\u015fimlilik ve de\u011fi\u015fkenlik, ve do\u011frusal olmama gibi \u00f6zellikler \u0130nternet\u2019i telif hukuku a\u00e7\u0131s\u0131ndan problematik hale getirmektedir. O kadar ki, ABD\u2019li bir grup entelekt\u00fcel, bas\u0131m teknolojisinden kaynaklanan telif haklar\u0131 rejimlerinin \u0130nternet \u00e7a\u011f\u0131nda tamamen ge\u00e7ersiz hale geldi\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. \u00c7o\u011funlukta olan grup ise, baz\u0131 yeni d\u00fczenlemeler yapmak kayd\u0131yla, telif haklar\u0131 rejimlerinin \u0130nternet \u00e7a\u011f\u0131nda da ge\u00e7erli\u011fini korudu\u011funa inanmaktad\u0131r. Nitekim, geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde bu y\u00f6nde yeni d\u00fczenlemeler yap\u0131lm\u0131\u015f veya yap\u0131lmaktad\u0131r.\u0130nternet \u00e7a\u011f\u0131nda telif haklar\u0131 konusu T\u00fcrkiye’de hemen hemen hi\u00e7 g\u00fcndeme gelmemi\u015ftir. Ancak, konu T\u00fcrkiye\u2019de bilim ve k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131na \u00e7ok istenilen yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n kazand\u0131r\u0131lmas\u0131yla do\u011frudan ilgilidir. Bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131, bu konuda T\u00fcrkiye \u015fartlar\u0131nda yap\u0131labilecek baz\u0131 d\u00fczenlemelerle ilgili \u00f6neriler getirerek bu alanda bir tart\u0131\u015fma ba\u015flatmakt\u0131r.Anahtar S\u00f6zc\u00fckler<\/strong>: \u0130nternet, Telif Haklar\u0131, Telif Haklar\u0131 Korumas\u0131<\/td>The Internet is growing fast world-wide because of its advantages in communications, in information access and in publishing. It is evolving into a medium which integrates all the other technologies of communication, publishing and distribution. The Internet also brings with it, the problem of copyright protection. The features of the Internet, such as the ease of replication and distribution, the equivalence of works, new types of works such as the computer games and virtual reality applications, non-linearity, plasticity and interactivity make the Internet problematic in terms copyright law. Some intellectuals even claimed that the copyright regimes of the era of printing press have become unworkable in the age the Internet. The majority, however, believes that with appropriate changes, the existing copyright regimes apply to the Internet as well. Indeed, the parts of the world where the Internet is used widely, such as the USA and EU have made changes or about to make changes to their copyright laws regarding the Internet following extensive discussions with all the parties concerned.The issue of protecting copyright in the age of the Internet has not received enough attention in Turkey in spite of its close relationship with fostering creativity in science, arts and culture. This paper aims to facilitate discussions on this subject by making proposals for changes in the copyright law and other related areas.Keywords<\/strong>: The Internet, Copyright, Copyright Protection<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

Giri\u015f<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Bilim ve sanatta yarat\u0131c\u0131l\u0131k, \u015f\u00fcphesiz, buna uygun bir ortam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerektirir. Yeterli alt yap\u0131 ve bu alt yap\u0131 \u00fczerindeki faaliyetleri d\u00fczenleyen kurallar b\u00f6yle bir ortam\u0131n en temel unsurlar\u0131ndand\u0131r. Bug\u00fcnk\u00fc \u015fekliyle bunlar, \u0130nternet ve telif haklar\u0131 kanunlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nternet, bilim ve sanat alan\u0131ndaki faaliyetlerin alt yap\u0131s\u0131 olarak b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada h\u0131zl\u0131 bir geli\u015fme g\u00f6stermektedir. \u0130leti\u015fim, bilgi eri\u015fim ve yay\u0131m\u0131nda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 avantajlar dolay\u0131s\u0131yla, b\u00fct\u00fcn geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler \u0130nternet\u2019in b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7in gerekli yat\u0131r\u0131mlar\u0131 yapmaktad\u0131r. Ama\u00e7, bilim ve sanatta geli\u015fmeyi h\u0131zland\u0131rmakt\u0131r. Telif haklar\u0131 kanunlar\u0131 ise bilim ve sanat alan\u0131ndaki faaliyetleri d\u00fczenleyen kurallar koyar. Bu kurallar, bir yandan yazarlar ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131n \u00f6zg\u00fcn eserleri \u00fczerindeki menfaatlerini koruma alt\u0131na al\u0131r, di\u011fer yandan da ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bu eserlerdeki fikir ve bilgileri kullanmalar\u0131n\u0131 te\u015fvik eder. Burada da ama\u00e7, bilim ve sanat\u0131n geli\u015fmesidir.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, \u0130nternet\u2019in ileti\u015fim, bilgi eri\u015fim ve yay\u0131m\u0131nda avantaj sa\u011flayan baz\u0131 \u00f6zellikleri, telif haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan problem olmaktad\u0131r. Geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde, bu problemlerin nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fi, ba\u015fka bir ifadeyle, \u0130nternet ve telif haklar\u0131n\u0131n nas\u0131l ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 konusu yo\u011fun olarak tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tart\u0131\u015fmalar sonucunda telif haklar\u0131 kanunlar\u0131nda \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131lm\u0131\u015f veya yap\u0131lmak \u00fczeredir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye’de ise konu hemen hemen hi\u00e7 ara\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f ve tart\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu makalenin amac\u0131, konuyu g\u00fcndeme getirerek bu alanda bir tart\u0131\u015fma ba\u015flatmakt\u0131r. Makalede, T\u00fcrkiye’de bilim ve k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131na dinamizm kazand\u0131rman\u0131n arac\u0131 olarak \u0130nternet\u2019in b\u00fcy\u00fct\u00fclmesi gerekti\u011fi, bunu sa\u011flaman\u0131n \u015fartlar\u0131ndan birinin de \u0130nternet ve telif haklar\u0131n\u0131n ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunulmakatd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Makale, be\u015f b\u00f6l\u00fcm halinde d\u00fczenlenmi\u015ftir. Birinci b\u00f6l\u00fcmde, telif haklar\u0131 ile ilgili k\u0131sa bilgi verilip, konu ile ilgili temel kavramlar a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. \u0130kinci b\u00f6l\u00fcmde, \u0130nternet’in d\u00fcnyada ve T\u00fcrkiye’deki geli\u015fimi \u00fczerinde durulmakta, onu di\u011fer teknolojilerden ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zellikleri vurgulanmaktad\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde, \u0130nternet’in telif haklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 problemler ele al\u0131nmaktad\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde, \u0130nternet \u00e7a\u011f\u0131nda telif haklar\u0131 ile ilgili geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde ortaya \u00e7\u0131kan farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f ve uygulamalara ve bunlar\u0131n dayand\u0131klar\u0131 gerek\u00e7elere yer verilmektedir. Be\u015finci ve son b\u00f6l\u00fcmde ise, \u0130nternet’te telif haklar\u0131 ile ilgili d\u00fcnyada yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar ve hukuki d\u00fczenlemeler T\u00fcrkiye \u015fartlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirilmekte ve yap\u0131labilecek baz\u0131 d\u00fczenlemelerle ilgili \u00f6neriler getirilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Telif Haklar\u0131 Nedir, Nas\u0131l Korunur?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1998 Eyl\u00fcl ay\u0131nda K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n davetlisi olarak T\u00fcrkiye’de fikri m\u00fclkiyet konusunda bir konferans veren ABD\u2019de bulunan National Intellectual Law Institute<\/em><\/a>‘\u0131n  m\u00fcd\u00fcr\u00fc Profes\u00f6r James P. Chandler, fikri m\u00fclkiyet rejimlerinin bir \u00fclkede sa\u011flam bir ekonominin alt yap\u0131s\u0131 oldu\u011funu ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir uluslararas\u0131 ticaretin de ancak s\u0131k\u0131 uluslararas\u0131 fikri m\u00fclkiyet rejimleriyle ger\u00e7ekle\u015febilece\u011fini, ABD\u2019nin d\u00fcnyan\u0131n en s\u0131k\u0131 fikri m\u00fclkiyet rejimleri uygulayan \u00fclkesi oldu\u011funu, d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc ekonomisi olma stat\u00fcs\u00fcne de bu sayede eri\u015ftiklerini s\u00f6yledi(1<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Bilindi\u011fi gibi, fikri m\u00fclkiyet, telif hakk\u0131ndan daha geni\u015f bir kavramd\u0131r ve telif haklar\u0131 rejimi yan\u0131nda, patent, ticari marka ve ticari s\u0131rlar rejimlerini de kapsamaktad\u0131r. Bu yaz\u0131da sadece telif haklar\u0131 \u00fczerinde durulacakt\u0131r. Peki nedir telif haklar\u0131?<\/p>\n\n\n\n

Telif haklar\u0131, ki\u015finin yaratt\u0131\u011f\u0131 fikir eserlerinin her m\u00fclkten daha fazla o ki\u015fiye ait olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayan\u0131r [UNESCO 1989, s.17]. Telif haklar\u0131, yazar ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131n kendi eserlerine sahip olma haklar\u0131n\u0131n kanunda ifade edilmesidir. Telif haklar\u0131 kanunlar\u0131 \u00fclkeden \u00fclkeye de\u011fi\u015fir. T\u00fcrkiye\u2019de telif halklar\u0131 5846 say\u0131l\u0131 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu<\/a> (FSEK) ile korunur. Bu kanun, ilim ve edebiyat eserleri (bilgisayar programlar\u0131 dahil), musiki eserleri, g\u00fczel sanat eserleri ve sinema eserlerini konu almaktad\u0131r ve bu alanlardaki eserlerin sahiplerine manevi ve mali olmak \u00fczere iki grupta ele al\u0131nan haklar tan\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Manevi haklar, eser sahibinin, eserinin sahipli\u011fini \u00fcstlenme ve eserinin \u00f6zelli\u011fine ve b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne sayg\u0131 g\u00f6sterilmesini talep etme haklar\u0131 ile ilgilidir. Mali haklar ise eser sahibinin eserinden kazand\u0131\u011f\u0131 para ile ge\u00e7inebilmesini sa\u011flayan haklard\u0131r. Bunlar i\u015fleme, \u00e7o\u011faltma, yayma ve temsil etme haklar\u0131d\u0131r. Eser sahiplerinin izni olmadan ba\u015fkalar\u0131 bu haklar\u0131 kullanamazlar. Tan\u0131nan bu haklar\u0131n koruma \u015fekli, s\u00fcresi ve getirilen istisna ve s\u0131n\u0131rlamalar eser t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n

Getirilen istisna ve s\u0131n\u0131rland\u0131rmalar, e\u011fitim ve ara\u015ft\u0131rmay\u0131 ve genel olarak toplumun bilgilenmeye olan ihtiyac\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131r. Buna \u201cd\u00fcr\u00fcst kullan\u0131m\u201d veya “adil kullan\u0131m” (fair use) doktrini ad\u0131 verilir. B\u00f6ylece, fikir ve sanat eserleri kanunu, ilk bak\u0131\u015fta birbiriyle \u00e7eli\u015fir g\u00f6r\u00fcnen fert olarak yarat\u0131c\u0131n\u0131n haklar\u0131 ile toplumun bilgi ve \u00f6\u011frenmeye olan ihtiyac\u0131n\u0131 dengelemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu dengeyi kurmaktaki ama\u00e7 yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik etmek, bilim ve sanatlar\u0131 geli\u015ftirmektir.<\/p>\n\n\n\n

Telif haklar\u0131 kanunlar\u0131, ileti\u015fim, bas\u0131m ve da\u011f\u0131t\u0131m teknolojilerinde ve di\u011fer alanlarda meydana gelen geli\u015fmeler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak zaman zaman g\u00fcncelle\u015ftirilmektedir. Nitekim, T\u00fcrkiye\u2019de 1951\u2019de kabul edilerek y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren FSEK, 1983 ve 1995 y\u0131llar\u0131nda iki defa de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir(2<\/a>). \u0130nternet\u2019in d\u00fcnyada ve T\u00fcrkiye\u2019de geli\u015fmesi bu kanunun bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc defa de\u011fi\u015ftirilmesini gerektirecek bir olayd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nternet’in D\u00fcnyada ve T\u00fcrkiye’de Geli\u015fimi<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

\u0130nternet\u2019in geli\u015fimi konusuna bilgisayarlar\u0131n geli\u015fimi ile ba\u015flamak uygun olacakt\u0131r. Bilgisayarlar onlar\u0131 di\u011fer teknolojik ara\u00e7lara \u00fcst\u00fcn k\u0131lan iki \u00f6zelli\u011fe sahiptir: Birincisi, belli bir i\u015f yapmak \u00fczere \u00f6nceden programlanabilirler-bu programlara yaz\u0131l\u0131m ad\u0131 verilir. \u0130kincisi, yap\u0131lacak i\u015fin gereklerine g\u00f6re yeni \u00e7evre birimler -ki bunlara da donan\u0131m ad\u0131 verilir-il\u00e2ve edilebilir. Bilgisayar teknolojisinin bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi ise kendi kendisinin geli\u015fmesine katk\u0131da bulunmas\u0131d\u0131r. Bu da, bu alandaki ilerlemenin katlanarak meydana gelmesi sonucunu do\u011furmaktad\u0131r. \u00d6yle ki, bu alandaki geli\u015fmeleri \u00f6nceden kestirmek giderek zorla\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bilgisayar kullan\u0131m\u0131n\u0131n her alanda yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, bu teknolojinin donan\u0131m ve yaz\u0131l\u0131m unsurlar\u0131nda birbirine paralel meydana gelen geli\u015fmeler sonucu olmu\u015ftur. Donan\u0131mdaki ilerlemeler bilgisayarlar\u0131n boyutunu k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcp veri depolama ve i\u015fleme kapasitesini art\u0131r\u0131rken fiyat\u0131n\u0131 ucuzlatm\u0131\u015f, yaz\u0131l\u0131m alan\u0131ndaki ilerlemeler ise kullan\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131p uygulama alanlar\u0131n\u0131n geni\u015fletmi\u015ftir. 1950 ve 1960’lar\u0131n sadece uzmanlar\u0131n kullanabildi\u011fi dev\u00e2 s\u00e2 ana (mainframe) bilgisayarlar\u0131ndan, 1980’lerin herkesin kullanabildi\u011fi masa\u00fcst\u00fc (desktop) bilgisayarlara, oradan da ta\u015f\u0131nabilir diz\u00fcst\u00fc (laptop) bilgisayarlara ge\u00e7ildi. \u00dcstelik, bu diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar 1960’lar\u0131n ana bilgisayarlar\u0131ndan \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve \u00e7ok daha ucuzdur.<\/p>\n\n\n\n

Bilgisayarlar\u0131n birbirleriyle veri al\u0131\u015fveri\u015fi ve ortak i\u015f yapacak bi\u00e7imde ba\u011flanmas\u0131 ile olu\u015fan bilgisayar a\u011flar\u0131, bilgisayarlar\u0131n potansiyel g\u00fcc\u00fcn\u00fc inan\u0131lmaz boyutlara \u00e7\u0131kard\u0131. B\u00f6yle a\u011flar\u0131n toplam\u0131ndan olu\u015fan \u0130nternet, bilgiye ve bilgisayar kaynaklar\u0131na global eri\u015fim sa\u011flamaktad\u0131r. 1990 y\u0131l\u0131ndan itibaren d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yayg\u0131nla\u015fmaya ba\u015flayan \u0130nternet, k\u0131sa s\u00fcrede h\u0131zl\u0131 geli\u015fme g\u00f6sterdi. \u0130nternet\u2019e ba\u011flanma maliyeti d\u00fc\u015ft\u00fc, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve kullan\u0131m\u0131 kolay programlar \u0130nternet vas\u0131tas\u0131yla ileti\u015fim kurmay\u0131 ve bilgi eri\u015fimini ve yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131 herkese a\u00e7\u0131k bir imkan haline getirdi. Bir \u0130nternet uygulamas\u0131 olan World Wide Web (k\u0131saca Web) multi-medya verilerin (metin, ses, resim, film) tek bir sistemle b\u00fct\u00fcnle\u015fik bir bi\u00e7imde yay\u0131lmas\u0131na ve eri\u015filmesine imk\u00e2n vermesiyle, \u0130nternet kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131nda ve \u0130nternet\u2019te yay\u0131nlanan bilgi miktar\u0131nda patlamaya yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bir ara\u015ft\u0131rmaya <http:\/\/www.ripe.net<\/u><\/a>> g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada Ocak 1999 itibariyle 8.200.734 \u0130nternet sevisi sa\u011flayan makine (host) bulunmaktad\u0131r. Bu say\u0131, Ocak 1998\u2019de 5.942.491 idi. Demek ki, bir y\u0131lda yakla\u015f\u0131k iki kat art\u0131\u015f meydana gelmi\u015ftir. \u0130nternet servisi saylayan makine say\u0131s\u0131ndaki art\u0131\u015fa paralel olarak, \u0130nternet kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131nda ve \u0130nternet\u2019te kullan\u0131ma sunulan bilgi miktar\u0131nda da art\u0131\u015flar meydan gelmektedir. \u0130nternet trafi\u011fi her 100 g\u00fcnde ikiye katlanmaktad\u0131r. Bu, y\u0131ll\u0131k %700 art\u0131\u015f demektir <http:\/\/www.mids.org<\/u><\/a>> .<\/p>\n\n\n\n

\u0130nternet orijinal olarak bilim adamlar\u0131 ars\u0131nda h\u0131zl\u0131 ileti\u015fim ve bilgi payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek \u00fczere tasarlanm\u0131\u015f olmakla birlikte, daha sonra ticari ve di\u011fer ama\u00e7lar i\u00e7in de kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Giderek de g\u00fcndelik hayatla daha \u00e7ok b\u00fct\u00fcnle\u015fmektedir. Ger\u00e7ekten de, \u0130nternet’e ba\u011fl\u0131 bilgisayarlar aras\u0131nda her g\u00fcn bilim, e\u011fitim, ticaret, e\u011flence vs. gibi konularla ilgili belki binlerce k\u00fct\u00fcphanelik bilgi ak\u0131\u015f\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Bu h\u0131zl\u0131 geli\u015fmesiyle \u0130nternet, bilgi toplumlar\u0131n\u0131n simgesi haline gelmi\u015f ve “siberuzay” ve “s\u00fcper bilgi otoyolu” gibi adlarla an\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nternet, T\u00fcrkiye’ye ODT\u00dc’n\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla epeyce gecikmi\u015f olarak 1993 y\u0131l\u0131nda girmi\u015f, ancak daha sonra fiziki a\u00e7\u0131dan g\u00f6reli olarak h\u0131zl\u0131 bir geli\u015fme g\u00f6stermi\u015ftir. \u00d6zellikle T\u00dcB\u0130TAK’\u0131n ULAKNET<\/a>   projesi sayesinde \u00dcniversitelerin neredeyse hemen tamam\u0131 \u0130nternet’e ba\u011flanm\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. Ba\u015fbakanl\u0131k\u00e7a y\u00fcr\u00fct\u00fclen Kamu-Net projesi b\u00fct\u00fcn kamu kurumlar\u0131n\u0131 y\u00fcksek kapasiteli bir omurga \u00fczerinden birbirlerine ve oradan da \u0130nternet’e ba\u011flamay\u0131 \u00f6ng\u00f6rmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn orta \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131n\u0131 kapsayan bir Okul-Net projesinden s\u00f6z edilmektedir <http:\/\/www.meb.gov.tr<\/u><\/a>>. \u0130nternet’i T\u00fcrkiye’de b\u00fcy\u00fctmek amac\u0131yla Ula\u015ft\u0131rma Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesinde “\u0130nternet \u00dcst kurulu<\/a>” ad\u0131nda bir kurul bile olu\u015fturulmu\u015f bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, b\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalar \u0130nternet’in daha \u00e7ok fiziki olarak, o da \u00e7ok yetersiz bi\u00e7imde, b\u00fcy\u00fcmesi ile sonu\u00e7lanmaktad\u0131r. Muhteva, yani \u0130nternet’te kullan\u0131lacak bilgi konusu geri planda kalm\u0131\u015f durumdad\u0131r. \u0130nternet \u00fcst kurulunun yap\u0131s\u0131 adeta bu sonucu do\u011furur niteliktedir. Kurul, \u00e7e\u015fitli kamu kurumlar\u0131, \u0130nternet servis sa\u011flay\u0131c\u0131 \u015firketler ve \u00fcniversitelerden gelen teknik adamlar ve “kullan\u0131c\u0131lar”\u0131 temsilen gelen ki\u015filerden olu\u015fmaktad\u0131r. Kurulda, muhtevan\u0131n yarat\u0131c\u0131s\u0131 bilimci, yazar ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131 temsil eden bir tek ki\u015fi bile bulunmamaktad\u0131r. Bu y\u00fczden de \u0130nternet’in \u00f6zellikle de sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel boyutunun g\u00fcndemde yeterince yer ald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. Oysa, \u0130nternet ileti\u015fimde bir devrim yaratm\u0131\u015f durumda; zaman yo\u011funla\u015ft\u0131, mekan ortadan kalkt\u0131. Dahas\u0131, \u0130nternet \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015fen ki\u015filer aras\u0131 ileti\u015fimde dil engeli de a\u015f\u0131lmak \u00fczere; \u0130nternet’te bilgi arama motoru Altavista<\/strong><\/a>, aran\u0131lan bilginin bulundu\u011fu sayfalar\u0131 istenirse sekiz ayr\u0131 dile terc\u00fcme edebilmektedir. Ancak, bu diller aras\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e bulunmamaktad\u0131r. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc, T\u00fcrk\u00e7e’den di\u011fer dillere veya di\u011fer dillerden T\u00fcrk\u00e7e’ye otomatik terc\u00fcme yap\u0131lmas\u0131 konusunda projeler y\u00fcr\u00fct\u00fcyor olmas\u0131 gereken dil bilimcilerimizin pek \u00e7o\u011fu \u0130nternet’in sundu\u011fu bu imkan\u0131n fark\u0131nda bile de\u011fildir. Sosyologlar\u0131m\u0131z bu yeni ileti\u015fim devrimi kar\u015f\u0131s\u0131nda haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yakalanm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedirler. \u0130nternet, felsefeci ve hukuk\u00e7ular\u0131m\u0131z\u0131n literat\u00fcr\u00fcnde hak etti\u011fi yeri  hen\u00fcz alamam\u0131\u015ft\u0131r. FSEK’de \u0130nternet ve elektronik yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ad\u0131 bile ge\u00e7memektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bunun tabii bir sonucu olarak, \u0130nternet T\u00fcrkiye’de olmas\u0131 gerekti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fememektedir. Say\u0131lar\u0131 g\u00f6reli olarak h\u0131zla artan T\u00fcrk \u0130nternet kullan\u0131c\u0131lar\u0131 muhteva bak\u0131m\u0131ndan ne yaz\u0131k ki \u015fimdilik b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde d\u0131\u015far\u0131ya ba\u011f\u0131ml\u0131 durumdad\u0131r. Bu sat\u0131rlar\u0131n yazar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131, Web siteleri say\u0131lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na dayal\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma, T\u00fcrkiye’nin \u0130nternet’te tam bir bilgi yoksulu oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir[Acun 1998, ss. 89-92]. Buna g\u00f6re, Yunanistan’dan be\u015f kat daha b\u00fcy\u00fck n\u00fcfusa sahip T\u00fcrkiye’de bulunan Web sitesi say\u0131s\u0131, Yunanistan’dakinin yar\u0131s\u0131ndan ancak birazc\u0131k fazlad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, \u00fclkelerin bilimsel bilgi \u00fcretimindeki yerini \u00f6l\u00e7mede kullan\u0131lan \u00f6nemli g\u00f6stergelerden biri olan Science Citation Index<\/em> (SCI)’ de yer alan makale say\u0131lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, bu iki \u00fclkenin bu alanda hemen hemen ba\u015fa ba\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Ayn\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma \u0130ngiltere ile yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yine benzeri bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: SCI’de yer alan makale say\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u0130ngiltere ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda (1995 rakamlar\u0131 ile) 27 kat fark bulunmaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Web sitesi say\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan bu fark (Aral\u0131k 1997 rakamlar\u0131 ile) tam 85 katt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131saca, di\u011fer alanlardaki geli\u015fme ile k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye’de \u0130nternet’in muhtevas\u0131 daha yava\u015f geli\u015fmektedir. 2000’li y\u0131llarda her sekt\u00f6rde \u0130nternet’in ne kadar \u00f6nemli rol oynayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, \u015fimdiki durumun T\u00fcrkiye’nin gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan pek parlak olmad\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu noktada hakl\u0131 olarak \u015fu soru sorulabilir: “peki bu durumu d\u00fczeltmek i\u00e7in ne yapmak gerekir?” Bunun i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce, sosyal k\u00fclt\u00fcrel boyutu da ihmal etmeden, \u0130nternet’in b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle ele al\u0131n\u0131p tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekir. Bu \u00e7er\u00e7evede ele al\u0131nmas\u0131 gereken, \u0130nternet’te muhtevan\u0131n geli\u015ftirilmesi ile do\u011frudan alakal\u0131 konulardan biri de telif haklar\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Telif Haklar\u0131 A\u00e7\u0131s\u0131ndan \u0130nternet\u2019in \u00d6zellikleri<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Telif haklar\u0131, sa\u011flam bir ekonomin alt yap\u0131s\u0131 olman\u0131n yan\u0131nda mesela ABD’de ayn\u0131 zamanda b\u00fcy\u00fck bir end\u00fcstri koludur da. Bu end\u00fcstri, ABD ekonomisine 1997 y\u0131l\u0131nda 400 milyar dolarl\u0131k katk\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r ve en b\u00fcy\u00fck ihra\u00e7 kalemlerinden biridir[Mann 1998, s. 57]. Rakamlar\u0131n b\u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu bir alanda yeni bir fakt\u00f6r olarak ortaya \u00e7\u0131kan \u0130nternet b\u00fcy\u00fck bir tart\u0131\u015fma ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nternet’in ve genel olarak dijital medyan\u0131n telif haklar\u0131 rejimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan tart\u0131\u015fmaya yol a\u00e7an \u00f6zellikleri nelerdir? Mevcut telif haklar\u0131 rejimi, \u0130nternet kar\u015f\u0131s\u0131nda neden yetersiz kalmaktad\u0131r? [Okerson 1996, Mann 1998, Loundy 1995, Larson 1995, Goldman 1998, Coyle 1996]<\/p>\n\n\n\n

Kolay \u00e7o\u011faltma ve da\u011f\u0131t\u0131m:<\/strong> Telif haklar\u0131 rejimleri bas\u0131l\u0131 medya ile birlikte ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. O d\u00f6nemde eserlerin korsan kopyalar\u0131n\u0131 yapmak \u00e7ok zordu. Bir eseri \u00e7o\u011faltabilmek i\u00e7in en az\u0131ndan bir bask\u0131 makinesine ihtiya\u00e7 vard\u0131; bu ise herkesin sahip olabilece\u011fi bir imk\u00e2n de\u011fildi. Ayr\u0131ca, b\u00fct\u00fcn bir kitab\u0131 harf harf yeniden dizmek gerekiyordu. Dahas\u0131, korsan yay\u0131n kolayca tespit edilebilir ve korsan yay\u0131nc\u0131lar cezaland\u0131r\u0131labilirdi.<\/p>\n\n\n\n

Yirminci y\u00fczy\u0131lda yeni teknolojiler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Fotokopi, audio ve video kaydediciler yayg\u0131nla\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn bu teknolojiler telif hakk\u0131 sahibi ile potansiyel korsan \u00e7o\u011falt\u0131c\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi de\u011fi\u015ftirdi. Art\u0131k herhangi ortalama bir insan da kitap ve makaleleri kopyalayabilmekte, ho\u015funa giden m\u00fczik alb\u00fcmlerini ve televizyon programlar\u0131n\u0131n kasetlere kaydedebilmektedir. Ancak, yap\u0131lan kopyalar her zaman orijinalinden daha d\u00fc\u015f\u00fck kalitede olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Dijital ortamdaki bir eserin ise, bir-iki tu\u015fa dokunmakla hi\u00e7 masrafs\u0131z ve hi\u00e7 kalite kayb\u0131 olmaks\u0131z\u0131n istenilen say\u0131da kopyas\u0131 yap\u0131labilmektedir. Kopyadan kopya yapmak da kaliteyi hi\u00e7 bir \u015fekilde etkilememektedir. Kolayca \u00e7o\u011faltabilmenin yan\u0131nda, dijital medyan\u0131n bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de kolay iletimdir. Elektronik posta (e-mail) yoluyla telif hakk\u0131na konu olan bir eser binlerce ki\u015fiye postalanabilmekte veya Web arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla potansiyel olarak milyonlarca ki\u015finin eri\u015fimine a\u00e7\u0131k hale getirilebilmektedir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Eser t\u00fcrlerinin e\u015fitli\u011fi<\/strong>. Dijital medyan\u0131n bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fi ise, telif hakk\u0131na konu olan eser kategorilerinin e\u015fitli\u011fidir. B\u00fct\u00fcn telif haklar\u0131 kanunlar\u0131, eserleri ilim ve edebiyat eserleri, musiki eserleri, sinema eserleri vs. gibi kategorilere ay\u0131r\u0131r. Eser t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re de \u00e7e\u015fitli kurallar ve istisnalar uygulan\u0131r. Eser t\u00fcrleri aras\u0131nda kesin \u00e7izgiler olmamas\u0131na ra\u011fmen genelde eser t\u00fcrlerini birbirinden ay\u0131rmak \u00e7ok zor de\u011fildir. Dijital ortamdaki b\u00fct\u00fcn eserler teknik bak\u0131mdan birbirinin ayn\u0131d\u0131r: Bilgisayar ortam\u0131nda b\u00fct\u00fcn bilgiler “bit” ad\u0131 verilen 0 ve 1’lerin kombinasyonlar\u0131yla temsil edilir. Telif haklar\u0131 kanunlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131nda “ilim ve edebiyat eseri” kategorisine giren yaz\u0131l\u0131m programlar\u0131n\u0131n kendileri de bilgisayarda “bit” kombinasyonlar\u0131 halinde saklan\u0131r. Bu kombinasyonlar, bilgisayar programlar\u0131 taraf\u0131ndan okunup i\u015flenir. Ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7 herhangi bir t\u00fcrden eser olarak g\u00f6r\u00fclebilir: bir sinema eseri, bir ilim veya edebiyat eseri, bir m\u00fczik eseri\u2026<\/p>\n\n\n\n

Yeni eser t\u00fcrleri: bilgisayar oyunlar\u0131, sanal ger\u00e7eklik uygulamalar\u0131<\/strong>. Bilgisayar oyunlar\u0131 pop\u00fcler olarak mevcut teknolojilerin en \u00f6nde gelenlerindendir. Bunlar ses ve hareketli g\u00f6r\u00fcnt\u00fc (animasyon, film) ve metin (text) gibi birden \u00e7ok t\u00fcrden veriyi (multi-medya) etkile\u015fimli bir oyunda birle\u015ftirmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde, sanal ger\u00e7eklik (virtual reality) de hem e\u011flence amac\u0131yla hem de bilimsel ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131lmaktad\u0131r. Dahas\u0131, Web teknolojisi, sanal ger\u00e7eklik ve bilgisayar oyunlar\u0131nda kullan\u0131lan multi-medya teknolojisinin \u0130nternet \u00fczerinde uygulanmas\u0131na imk\u00e2n vermektedir. Web kullanarak elektronik dergi ve kitaplar okunabilmekte, m\u00fczik dinlenebilmekte, canl\u0131 video ve televizyon yay\u0131nlar\u0131 izlenebilmekte, bilgisayar oyunlar\u0131 oynanabilmektedir. K\u0131saca, bir \u0130nternet servisi olan Web b\u00fct\u00fcn di\u011fer bas\u0131n, yay\u0131n ve da\u011f\u0131t\u0131m teknolojilerini b\u00fcnyesinde b\u00fct\u00fcnle\u015ftiren ama onlardan tamamen farkl\u0131 bir teknoloji olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Etkile\u015fimlilik ve de\u011fi\u015fkenlik.<\/strong> \u0130nternet’in di\u011fer teknolojilerden en temel fark\u0131 ise etkile\u015fimli ve de\u011fi\u015fken olmas\u0131d\u0131r. Web sayfalar\u0131 aras\u0131nda gezinilebilir, e-posta g\u00f6nderip al\u0131nabilir, form doldurulabilir, ki\u015filer kendi bilgisayar\u0131nda kullanmak \u00fczere bilgi ve program \u00e7ekebilir ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n g\u00f6rmesi ve kullanmas\u0131 i\u00e7in bilgi ve program koyabilir. Ancak, \u0130nternet’ten al\u0131nan bilginin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc korumak m\u00fcmk\u00fcn olamamaktad\u0131r. Bas\u0131l\u0131 bir kitap n\u00fcshas\u0131n\u0131 sat\u0131n alan bir ki\u015fi, onda istedi\u011fi de\u011fi\u015fikli\u011fi yapabilir; \u00fczerine notlar alabilir, sayfalar\u0131n\u0131 y\u0131rtabilir, hatta yakabilir. Ancak, onu o haliyle \u00e7o\u011falt\u0131p da\u011f\u0131tmak olacak i\u015f de\u011fildir. Elektronik ortamdaki bilgi ise \u00e7ok kolayca de\u011fi\u015ftirilip da\u011f\u0131t\u0131labilir. \u0130nternet’ten al\u0131nan bir makale, baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 yazar\u0131ndan izinsiz de\u011fi\u015ftirildikten sonra tekrar \u0130nternet’e konabilir ve bundan da hi\u00e7 kimsenin haberi olmayabilir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Do\u011frusal olmama. <\/strong>Web teknolojisinin di\u011fer teknolojilere g\u00f6re en \u00f6nemli avantaj\u0131 ise do\u011frusal olmamas\u0131d\u0131r. \u00c7o\u011fu kitap ve filmler tek y\u00f6nde okunacak veya seyredilecek bi\u00e7imde tasarlanm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak web sayfalar\u0131 farkl\u0131d\u0131r. Web sayfalar\u0131 dinamik tarzda birbirlerine ba\u011flanabilir. Mesela, Amerikan telif haklar\u0131 kanunundan bahsederken bu kanunun Kongre K\u00fct\u00fcphanesi<\/a>\u2019nin web sitesinde bulunan elektronik versiyonuna bir ba\u011flant\u0131 yap\u0131labilir. Kullan\u0131c\u0131 da isterse<\/em> bu ba\u011flant\u0131 yoluyla s\u00f6z konusu kanuna eri\u015ferek inceleyebilir. \u0130nternet \u00fczerinde bulunan pek \u00e7ok kaynak bu \u015fekilde kullan\u0131labilir. B\u00f6ylece, di\u011fer bas\u0131m ve da\u011f\u0131t\u0131m teknolojilerinden farkl\u0131 olarak, tamamen talebe dayal\u0131 bir \u00e7o\u011faltma ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olmaktad\u0131r. Bu ba\u011flant\u0131l\u0131 metinlerin (hipertext) bir bak\u0131ma yeni bir yazarl\u0131k bi\u00e7imi ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n

S\u0131n\u0131rlar \u00fcst\u00fc (transborder) kapsam:<\/strong> Telif haklar\u0131 kanunlar\u0131nda korunan eselerin t\u00fcrleri ve koruman\u0131n kapsam\u0131 \u00fclkeden \u00fclkeye farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir.  \u0130nternet\u2019in s\u0131n\u0131rlar \u00fcst\u00fc konumu, bu farkl\u0131l\u0131klardan do\u011fan telif haklar\u0131 uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131na yeni bir boyut getirmi\u015f bulunmaktad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Geli\u015fmi\u015f \u00dclkelerde Tart\u0131\u015fma ve D\u00fczenlemeler<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Dijital ortamdaki eserlerin telif haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 problemine, \u015fifreleme (encyription), “metering” ve dijital imza gibi metotlarla teknoloji kendi \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc getirirken, \u0130nternet’in yayg\u0131n ve yo\u011fun kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde hukuki zeminde bu metotlara destek olan yeni d\u00fczenlemelere gidilmi\u015f veya bu y\u00f6nde \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmaktad\u0131r. \u0130nternet’in geli\u015fmesi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla devam etti\u011fi bir s\u0131rada problemin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011fu s\u00f6ylenmez. Bu y\u00fczden, s\u00f6z konusu \u00fclkelerde problem b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle ve taraf olan b\u00fct\u00fcn kesimler (yazarlar ve sanat\u00e7\u0131lar, yay\u0131nc\u0131lar ve tabii ki halk) g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak tart\u0131\u015f\u0131lmaya devam edilmektedir. Bu tart\u0131\u015fmalarda g\u00f6zetilen ama\u00e7, muhteva yaratanlar\u0131n yani bilimci, yazar ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131n ve yaz\u0131l\u0131m tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 koruyarak, \u0130nternet’in sadece fiziki a\u00e7\u0131dan (ba\u011fl\u0131 bulunan bilgisayar say\u0131s\u0131, kullan\u0131lan kablonun uzunlu\u011fu vs) de\u011fil fakat ayn\u0131 zamanda y\u00fckl\u00fc bulunan bilgi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da b\u00fcy\u00fcmesini, nihai olarak da bilim ve faydal\u0131 sanatlar\u0131n geli\u015fmesini temin etmektir.<\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131n\u0131n bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, bu alanda geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde \u00f6zellikle ABD’de yap\u0131lan tart\u0131\u015fma ve hukuki d\u00fczenlemeler ele al\u0131nacakt\u0131r. T\u00fcrkiye’de hemen hemen hi\u00e7 g\u00fcndeme gelmemi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, konu ABD’de \u0130nternet’in yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 1990’l\u0131 y\u0131llardan itibaren k\u00fct\u00fcphaneciler, e\u011fitimciler, yazarlar, bilimciler ve yay\u0131nc\u0131lar gibi konuya taraf b\u00fct\u00fcn kesimlerce yo\u011fun olarak tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. ABD’de yeni kabul edilen Digital Millennium Copyright Act<\/em> bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n bu bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu kanun, ABD\u2019nin \u00f6nceki Telif Haklar\u0131 Kanununu \u0130nternet’i dikkate alarak g\u00fcncelle\u015ftirmektedir. Bu b\u00f6l\u00fcmde esas olarak bu kanunun kabul edilmesine giden s\u00fcre\u00e7 ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nternet’in yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu \u00f6zellikleri, \u0130nternet\u2019te telif haklar\u0131 konusunda Bat\u0131da \u00f6zellikle ABD\u2019de iki farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Birinci g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, \u0130nternet\u2019le birlikte bas\u0131m teknolojisine dayal\u0131 telif hakk\u0131 rejimleri tamamen ge\u00e7ersiz olmu\u015ftur. \u0130kinci g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re ise, telif hakk\u0131 rejimi ge\u00e7erlili\u011fini korumaktad\u0131r, de\u011fi\u015fen bir \u015fey yoktur; baz\u0131 de\u011fi\u015fikliklerle mevcut telif haklar\u0131 kanunlar\u0131 yeni duruma uyarlanabilir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin dayand\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7eler a\u015fa\u011f\u0131da k\u0131saca a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Az\u0131nl\u0131kta olan bir grup entelekt\u00fcel taraf\u0131ndan benimsenen birinci g\u00f6r\u00fc\u015f, \u0130nternet’in temel bir de\u011fi\u015fime yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmektedir. Buna g\u00f6re, bas\u0131m teknolojisinden kaynaklanan telif haklar\u0131 ile ilgili yerle\u015fik anlay\u0131\u015flar eskimi\u015ftir. Telif hakk\u0131n\u0131n kabul edilip, telif \u00fccreti \u00f6denmesi uygulamas\u0131 bas\u0131m teknolojisiyle ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Elektronik \u00e7o\u011faltma tekniklerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla bu uygulama i\u015flemez hale geldi. Elektronik yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 18. y\u00fczy\u0131l matbaalar\u0131ndan \u00e7ok, telif hakk\u0131n\u0131n hi\u00e7 uygulanmad\u0131\u011f\u0131, s\u00f6zl\u00fc ileti\u015fime benzemektedir [Pool 1984, s. 214]. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn savunucular\u0131ndan Electronic Frontier Foundation<\/em>‘\u0131n kurucular\u0131ndan John Perry Barlow\u2019a g\u00f6re, elektronik bilgi \u015faraba benzemektedir, telif hakk\u0131 rejimi ise \u015fi\u015feyi korumaktad\u0131r. \u0130nternet’te \u015fi\u015fe yoktur. Fikirleri fiziki hale getirmeden iletebilme kabiliyeti, korunma sa\u011flanacak s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde belirlemektedir. Telif hakk\u0131 rejimi, kitap gibi fiziki olarak tespit edilmi\u015f eserleri korumaktad\u0131r. Barlow’a g\u00f6re dijital \u00e7a\u011fda “bilgi \u00f6zg\u00fcr olmak istemektedir”. \u0130nternet bug\u00fcn eri\u015fmi\u015f oldu\u011fu ola\u011fan\u00fcst\u00fc b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011fe herhangi bir hukuki d\u00fczenleme olmadan gelmi\u015ftir; bundan sonra da b\u00f6yle bir d\u00fczenlemeye ihtiya\u00e7 yoktur[Barlow 1994].<\/p>\n\n\n\n

Amerika’da \u00e7o\u011funlukta olan di\u011fer gruba g\u00f6re ise mevcut telif haklar\u0131 rejimi \u0130nternet i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe uygun olarak, ABD h\u00fck\u00fcmeti, uygulaman\u0131n nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131na rehberlik yapacak bir kanun haz\u0131rlanmas\u0131na temel te\u015fkil edecek bir rapor haz\u0131rlamak \u00fczere Fikri M\u00fclkiyet \u00c7al\u0131\u015fma Grubu<\/strong> (FM\u00c7G) olu\u015fturmu\u015ftur. Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Bruce Lehman’\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131, 25 ki\u015fiden olu\u015fan bu gurup taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan rapor, 1994 ortalar\u0131nda taslak olarak, 1995 Eyl\u00fcl\u00fcnde ise White Paper<\/em> ad\u0131yla yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Yeni kanunla\u015fan Digital Millennium Copyright Act<\/em><\/a>  esas olarak bu rapora dayal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

FM\u00c7G raporunu haz\u0131rlarken, ABD\u2019nin de\u011fi\u015fik yerlerinde toplant\u0131lar yaparak okuyucular, yay\u0131nc\u0131lar, k\u00fct\u00fcphaneciler ve e\u011fitimciler gibi konuyla ilgili herkesten g\u00f6r\u00fc\u015f alm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, isteyenler posta, faks ve elektronik posta yoluyla g\u00f6r\u00fc\u015flerini bildirmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

F\u00c7MG esas olarak \u015fu sorulara cevap bulmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131: Elektronik ortamdaki (dijital) bir \u00e7al\u0131\u015fma ne zaman sabitle\u015fip eser haline gelmektedir? (ABD Telif Haklar\u0131 Kanunu, somut bir medyada sabitle\u015ftirilmi\u015f \u00f6zg\u00fcn ifadeyi korumaktad\u0131r.) Muhtevan\u0131n elektronik yoldan iletimi yay\u0131m demek midir? A\u011f ve servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131, da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 ya da yay\u0131mc\u0131 olarak m\u0131 kabul edilmelidir? \u0130zinsiz \u00e7o\u011faltmay\u0131 engelleyen \u015fifreleri ve parolalar\u0131 \u00e7\u00f6zen teknikler geli\u015ftirmek, ithal etmek, da\u011f\u0131tmak yasaklanmal\u0131 m\u0131d\u0131r?<\/p>\n\n\n\n

F\u00c7MG bu sorulara cevap arama s\u00fcrecinde ilgili b\u00fct\u00fcn kesimlerle g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve sonu\u00e7ta \u015fu tavsiyelerde bulunmu\u015ftur (\u00f6zet olarak):<\/p>\n\n\n\n

\u0130letim hakk\u0131<\/strong>. Buna g\u00f6re, iletim (transmission) kopya yapmakla e\u015fde\u011ferdir; \u0130nternet’te web sayfalar\u0131na her eri\u015fimde veya bir ba\u011flant\u0131 takip edildi\u011finde bir kopya yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, web sayfalar\u0131na her eri\u015fmede o sayfada bulunan bilginin bir kopyas\u0131, o sayfan\u0131n bulundu\u011fu bilgisayardan kullan\u0131c\u0131n\u0131n bilgisayar\u0131na transfer edilmektedir. Yani, eser \u00e7o\u011falt\u0131lmaktad\u0131r. Bas\u0131l\u0131 bir kitap almak isteyen ki\u015fi, kitab\u0131 almadan \u00f6nce inceleyebilir, sayfalar\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rabilir ve belli k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 ayak \u00fcst\u00fc okuyabilir. Yani, kitab\u0131 almadan \u00f6nce ona bir g\u00f6z atabilir. Ancak, \u0130nternet \u00fczerindeki dijital eserlere bir g\u00f6z atmak bile o eserin iletimini, yani \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Telif haklar\u0131 kanununa g\u00f6re bir eser, telif haklar\u0131 sahibinin izni olmadan \u00e7o\u011falt\u0131lamaz. \u00d6yle ise, her eri\u015fimin yani \u00e7o\u011faltman\u0131n bedeli telif hakk\u0131 sahibine \u00f6denmelidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u015eifre, parola gibi izinsiz eri\u015fimi engelleyen tedbirleri a\u015fmaya yarayan teknolojinin yasaklanmas\u0131<\/strong>. \u0130nternet \u00fczerindeki eserlerin telif hakk\u0131 sahipleri, eserlerine izinsiz eri\u015fimi, \u015fifreleme (encryrption), parola vs. gibi tekniklerle engelleyebilirler. Bu koruma engellerini a\u015fmak, telif hakk\u0131n\u0131n ihlalidir. B\u00f6yle bir ihlalde kullan\u0131labilecek her t\u00fcrl\u00fc arac\u0131n \u00fcretimi, ithali ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 yasaklanmal\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130lk sat\u0131\u015f (first sale) doktrininin yaln\u0131zca fiziki eserlerle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131. <\/strong>\u0130lk sat\u0131\u015f doktrinine g\u00f6re, bir eserin n\u00fcshas\u0131na sahip olan ki\u015fi, onu istedi\u011fine satabilir, hibe edebilir ve uygun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bi\u00e7imde da\u011f\u0131tabilir. Rapora g\u00f6re, dijital bir eserin \u0130nternet \u00fczerinden bir ba\u015fkas\u0131na g\u00f6nderilmesi, asl\u0131 silinse bile, alan ki\u015finin bilgisayar\u0131nda yeni bir kopya olu\u015fturacakt\u0131r. Bu y\u00fczden ilk sat\u0131\u015f doktrini dijital eserlere uygulanmamal\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n potansiyel sorumlulu\u011fu. <\/strong>Kullan\u0131c\u0131lara \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u0130nternet eri\u015fimi sa\u011flayan \u015firketlere \u0130nternet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 (ISS) ad\u0131 verilmektedir. ISS s\u0131rf kullan\u0131c\u0131lar\u0131n telif hakk\u0131na konu olan bilgileri kendi bilgisayar sistemleri \u00fczerinde saklama ve iletmelerinden dolay\u0131 sorumlu olmalar\u0131 s\u00f6z konusu olabilecektir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nternet’te \u00e7ok s\u0131k\u0131 bir telif haklar\u0131 rejimi \u00f6ng\u00f6ren raporun bu tavsiyeleri, b\u00fcy\u00fck yay\u0131nc\u0131 \u015firketleri memnun etmi\u015ftir. Onlara g\u00f6re, s\u0131k\u0131 bir telif haklar\u0131 rejimi olmaks\u0131z\u0131n, \u0130nternet’te eri\u015filmeye de\u011fecek bir muhteva geli\u015ftirmek zaten m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Ancak, raporun tavsiyeleri, k\u00fct\u00fcphaneciler, e\u011fitimciler ve bir k\u0131s\u0131m hukuk bilimcilerinin ele\u015ftirilerine muhatap olmu\u015ftur. Onlara g\u00f6re rapor, “iletim” gibi teknik bir olay\u0131 kopya yapmak \u015feklinde yorumlayarak, b\u00fcy\u00fck yay\u0131nc\u0131 \u015firketlerin lehine taraf tutmu\u015f, d\u00fcr\u00fcst kullan\u0131m doktrinini yok saym\u0131\u015ft\u0131r. Yukar\u0131da da a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 \u00fczere d\u00fcr\u00fcst kullan\u0131m doktrini, basit\u00e7e, telif hakk\u0131na konu olan bir eserin bir k\u0131sm\u0131n\u0131, e\u011fitim, bilim ve ticari olmayan ki\u015fisel kullan\u0131m amac\u0131yla sahibinin izni olmaks\u0131z\u0131n \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131na imkan vermektedir. Dijital eserlerin iletiminin \u00e7o\u011faltma say\u0131lmas\u0131, pratikte, hem ilk sat\u0131\u015f doktrinin hem de d\u00fcr\u00fcst kullan\u0131m doktrinini yok saymaktad\u0131r. ABD telif haklar\u0131 rejimlerinin as\u0131l amac\u0131, san\u0131lan\u0131n aksine, yazarlar\u0131 ve yay\u0131nc\u0131lar\u0131 zengin etmek de\u011fil, yazar ve mucitlerin, yaz\u0131 ve icatlar\u0131 \u00fczerindeki haklar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 bir s\u00fcre i\u00e7in garanti alt\u0131na alarak, bilim ve faydal\u0131 sanatlar\u0131n geli\u015fmesinin temin etmektir. D\u00fcr\u00fcst kullan\u0131m, telif hakk\u0131 denkleminin di\u011fer taraf\u0131d\u0131r: halk, fikri m\u00fclkiyet \u00fcr\u00fcnlerini okuyabilir, g\u00f6zden ge\u00e7irebilir, iktibas yapabilir, baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 e\u011fitimde veya ki\u015fisel kullan\u0131m amac\u0131yla \u00e7o\u011faltabilir. D\u00fcr\u00fcst kullan\u0131m ilkesi olmadan telif hakk\u0131 as\u0131l amac\u0131na hizmet edemez. \u0130lk sat\u0131\u015f ilkesi olmadan da k\u00fct\u00fcphaneler dijital eserleri \u00f6d\u00fcn\u00e7 vermezler ve fonksiyonlar\u0131n\u0131 kaybederler[Coyle 1996].<\/p>\n\n\n\n

K\u00fct\u00fcphaneci, e\u011fitimci ve baz\u0131 hukuk\u00e7u bilim adamlar\u0131n\u0131n bu itirazlar\u0131na ra\u011fmen Lehman raporunun tavsiyeleri uluslararas\u0131 d\u00fczeye de ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 1996 y\u0131l\u0131 Aral\u0131k ay\u0131nda \u0130svi\u00e7renin Cenevre \u015fehrinde, World Intellectual Property Organisation<\/em><\/a> (WIPO) (D\u00fcnya Fikri M\u00fclkiyet \u00d6rg\u00fct\u00fc)  \u00f6nderli\u011finde bir diplomatik konferans toplanm\u0131\u015f ve 150 \u00fclke taraf\u0131ndan benimsenen iki antla\u015fma imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu anla\u015fmalardan ilki WIPO Copyright Treaty<\/em><\/a> (Telif Haklar\u0131 Antla\u015fmas\u0131), ikincisi ise WIPO Performances and Phonograms Treaty<\/a>‘<\/em>dir(\u0130crac\u0131 Sanat\u00e7\u0131 ve Fonogram Antla\u015fmas\u0131) . Bu antla\u015fmalar\u0131n \u0130nternet’in s\u0131n\u0131rlar\u0131 kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011fda ABD eserlerine gerekli korumay\u0131 sa\u011flamas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Bu antla\u015fmalar, antla\u015fmaya imza atan b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerin telif haklar\u0131 kanunlar\u0131na ve tabii bu arada ABD telif haklar\u0131 kanununa iki ilave yap\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirmektedir. Bunlardan birincisi, dijital ortamdaki eserleri korumak ve \u00e7evrimi\u00e7i (on-line) lisanslamay\u0131 garantilemek i\u00e7in kullan\u0131lan \u015fifreleme gibi tekniklerin korsanlar taraf\u0131ndan k\u0131r\u0131lmas\u0131 ihtimaline kar\u015f\u0131 tedbir getirmektedir. Buna g\u00f6re, b\u00f6yle bir faaliyette bulunmak kanun d\u0131\u015f\u0131 olmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, telif hakk\u0131na konu eserleri koruyan \u015fifreleri k\u0131rmakta kullan\u0131lan ara\u00e7lar\u0131n \u00fcretimi ve sat\u0131\u015f\u0131 da yasaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

WIPO anla\u015fmalar\u0131n\u0131n gerektirdi\u011fi di\u011fer ilave, sahtecilik ve yanl\u0131\u015f bilgilendirmenin \u00f6nlenmesi suretiyle elektronik pazar\u0131n d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ve g\u00fcvenilirli\u011finin korunmas\u0131n\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r. Bu ilave, telif hakk\u0131 ihlalini te\u015fvik etmek, buna arac\u0131 olmak, m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmak veya yap\u0131lm\u0131\u015f bir ihlali gizlemek maksad\u0131yla bir eserin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ve yazar\u0131n\u0131n ad\u0131 gibi telif hakk\u0131 y\u00f6netim bilgisini kas\u0131tl\u0131 olarak yanl\u0131\u015f vermeyi yasaklamaktad\u0131r. Bu ilave ayr\u0131ca, telif hakk\u0131 y\u00f6netim bilgisini kas\u0131tl\u0131 olarak silme veya de\u011fi\u015ftirmeyi de yasaklamaktad\u0131r. B\u00f6ylece, hem t\u00fcketicilerin yanl\u0131\u015f bilgilenmeden korunmas\u0131 hem de yazar ve telif hakk\u0131 sahiplerinin \u00f6zel lisans s\u00f6zle\u015fmelerine korsanlar taraf\u0131ndan m\u00fcdahalenin \u00f6nlenmesi hedeflenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bu ilaveler, Digital Millennium Copyright Act<\/em><\/a>‘in  28 Ekim 1998 tarihinde Ba\u015fkan Bill Clinton taraf\u0131ndan onaylanmas\u0131yla resmen kanunla\u015f\u0131p y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Avrupa Birli\u011fi (AB) de, s\u00f6z\u00fc edilen iki WIPO antla\u015fmas\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcmlerinin \u00fcye \u00fclkelerde uygulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak \u00fczere 10 Aral\u0131k 1997 de taslak bir direktif haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu direktifte daha sonra de\u011fi\u015fiklik yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (21 May\u0131s 1999). Bu direktifin s\u00f6z konusu iki versiyonu da, Avrupa birli\u011fi komisyon \u00fcyelerinin konu hakk\u0131ndaki yorumlar\u0131 ile birlikte AB Web sitesinden al\u0131nabilir: <http:\/\/europa.eu.int\/comm\/dg15\/en\/intprop\/intprop\/<\/u><\/a>>.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye’de Yap\u0131labilecek D\u00fczenlemelerle \u0130lgili \u00d6neriler<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

\u0130nternet \u00e7a\u011f\u0131nda telif haklar\u0131yla ilgili olarak T\u00fcrkiye’de yap\u0131labilecek d\u00fczenlemeler, a\u015fa\u011f\u0131da e\u011fitim boyutu, teknolojik boyut, ve hukuki ve idari boyut olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda getirilen \u00f6neriler kesin re\u00e7eteler de\u011fildir. Aksine, konunun \u00e7ok boyutlu ve karma\u015f\u0131k oldu\u011funu g\u00f6sterip yap\u0131lacak kapsaml\u0131 tart\u0131\u015fma ve ara\u015ft\u0131rmalara zemin haz\u0131rlama amac\u0131n\u0131 g\u00fctmektedir. Bu boyutlar birbirleriyle yer yer \u00f6rt\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n\n\n\n

E\u011fitim boyutu<\/strong>. T\u00fcrkiye’de telif haklar\u0131 konusunda yayg\u0131n bir bilgisizlik ve buna ba\u011fl\u0131 olarak da yayg\u0131n telif haklar\u0131 ihlallerinin oldu\u011fu bir ger\u00e7ektir. IV. Ulusal Yay\u0131n Kongresi \u00e7er\u00e7evesinde olu\u015fturulan “telif haklar\u0131 sorunlar\u0131” komisyonu, bu durumu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak, telif haklar\u0131n\u0131n \u00fcniversitelerin ders programlar\u0131nda zorunlu ders olarak okutulmas\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015ftir[K\u0131nac\u0131o\u011flu ve di\u011ferleri 1998, s.19]. Bu \u00f6neri hakl\u0131 bir gerek\u00e7eye dayanmakla birlikte, olduk\u00e7a abart\u0131l\u0131d\u0131r. Telif haklar\u0131 konusunda m\u00fcstakil bir ders yerine, konunun, Y\u00d6K taraf\u0131ndan T\u00fcrkiye’deki \u00fcniversitelerde, b\u00fct\u00fcn b\u00f6l\u00fcmlerde zorunlu olarak okutulmas\u0131 planlanan enformatik dersi (3<\/a>) kapsam\u0131nda \u00f6\u011fretilmesi daha ger\u00e7ek\u00e7i olacakt\u0131r. B\u00f6ylece \u00f6\u011frenciler, \u0130nternet ve telif haklar\u0131n\u0131 ayn\u0131 ders kapsam\u0131nda \u00f6\u011frenmi\u015f olacaklar, bu da yan \u00fcr\u00fcn olarak, \u0130nternet’in mevcut telif haklar\u0131 rejimleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 problemleri yak\u0131ndan tan\u0131yanlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 artt\u0131racakt\u0131r. Bu da, potansiyel olarak \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnenlerin say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131 demektir. Asl\u0131nda, telif haklar\u0131 konusundan bahsetmeyen bir enformatik dersi zaten eksik olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu arada, toplumun telif haklar\u0131 konusunda bilgilendirilmesi ile ilgili olarak bilim ve sanatla ilgili meslek birliklerine ve yazar kurulu\u015flar\u0131na da b\u00fcy\u00fck g\u00f6rev d\u00fc\u015fmektedir. Bu bak\u0131mdan aktif bir kurulu\u015f, k\u0131saca \u0130LESAM olarak bilinen T\u00fcrkiye \u0130lim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birli\u011fi\u2019dir. \u0130LESAM, Hacettepe \u00dcniversitesi ile i\u015fbirli\u011fi yaparak bir web sitesi haz\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu web sitesinde <http:\/\/www.ilesam.hacettepe.edu.tr<\/u><\/a>> telif haklar\u0131 ile ilgili T\u00fcrk\u00e7e mevzuat ve ara\u015ft\u0131rmalar yan\u0131nda, bu alanda \u0130nternet \u00fczerindeki di\u011fer yay\u0131nlara ba\u011flant\u0131lar bulunmaktad\u0131r. Benzeri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n di\u011fer yazar kurulu\u015flar\u0131nca da yap\u0131lmas\u0131 konunun toplumda yayg\u0131n e\u011fitimine katk\u0131 yapacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u0130LESAM \u00f6rne\u011finde de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, telif haklar\u0131 konusunda d\u00fc\u015f\u00fck maliyette yayg\u0131n e\u011fitim verilebilecek ve genelde kamu oyunu bilgilendirmede kullan\u0131labilecek en iyi ara\u00e7lardan biri de \u0130nternet\u2019in kendisidir. Ancak, bu arac\u0131n etkili olabilmesi, yayg\u0131n ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u0130nternet alt yap\u0131s\u0131 olmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu konu a\u015fa\u011f\u0131da teknolojik boyut ad\u0131 alt\u0131nda ele al\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Teknolojik Boyut<\/strong>. \u0130nternet alt yap\u0131s\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye’de yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p, eri\u015fim maliyetinin \u015fimdi oldu\u011fundan daha a\u015fa\u011f\u0131ya \u00e7ekilmesi gerekmektedir. Bu da tabiidir ki kamu ve \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn her ikisinin katk\u0131lar\u0131yla daha k\u0131sa s\u00fcrede ge\u00e7ekle\u015ftirilebilir. Buradan, bu iki sekt\u00f6r\u00fcn rekabet\u00e7i bir ortamda varolabilmesi i\u00e7in gerekli d\u00fczenlemelerin vakit ge\u00e7irmeden yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi a\u00e7\u0131k olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u0130nternet alt yap\u0131s\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 konusunda ULAKNET<\/a>  ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00f6rnektir. ULAKNET sayesinde bir y\u0131l gibi g\u00f6reli olarak k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde T\u00fcrkiye\u2019deki \u00fcniversitelerin hemen tamam\u0131 bir omurga \u00fczerinden birbirlerine ve \u0130nternet’e ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak ne yaz\u0131k ki, \u00fcniversitelerin kendi yerel a\u011flar\u0131n\u0131 tam olarak olu\u015fturamam\u0131\u015f olmalar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden ULAKNET’ten yeterince faydalanamad\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunun bir \u00f6rne\u011fi, bu sat\u0131rlar\u0131n yazar\u0131n\u0131n mensubu oldu\u011fu Hacettepe \u00dcniversitesidir. Bilgisayarla\u015fma konusunda bir politika ve plan yoklu\u011fundan dolay\u0131 bu \u00fcniversitedeki pek \u00e7ok b\u00f6l\u00fcm ve enstit\u00fc h\u00e2l\u00e2 kampus a\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. Ba\u011fl\u0131 olanlar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 da bunu tamamen kendi \u00e7abalar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdir; \u00f6\u011fretim elemanlar\u0131n\u0131n kendi aralar\u0131nda para toplay\u0131p, \u00f6zel olarak bulduklar\u0131 teknisyenlere kablo \u00e7ektirerek kampus a\u011f\u0131na ve dolay\u0131s\u0131yla \u0130nternet’e ba\u011flanabilmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

Y\u00d6K’\u00fcn zamanla g\u00f6zden ge\u00e7irilmek kayd\u0131yla \u00fcniversiteler i\u00e7in standart bir bilgi i\u015flem alt yap\u0131s\u0131 belirlemesi ve \u00fcniversiteleri bu standard\u0131n alt\u0131nda kalmamalar\u0131 konusunda denetlemesi, baz\u0131 \u00fcniversitelerde bu konuda g\u00f6r\u00fclen vizyonsuzluk ve hatta ihmale \u00e7are olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Hukuki ve \u0130dari Boyut<\/strong>. Kesin \u00e7izgilerle ay\u0131rmak g\u00fc\u00e7 olmakla birlikte, \u0130nternet muhtevas\u0131n\u0131n geli\u015fmesinin temelinde iki farkl\u0131 motivasyonun yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bir, kar etme iste\u011fi; iki, payla\u015fma ve \u00f6\u011frenme iste\u011fi. T\u00fcrkiye’de \u0130nternet\u2019le ilgili hukuki ve idari d\u00fczenlemeler yap\u0131l\u0131rken bu iki motivasyon da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r. T\u0131pk\u0131 Amerika’da yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, bir \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmde s\u00f6z\u00fc edilen iki WIPO antla\u015fmas\u0131na T\u00fcrkiye’nin de taraf olarak FSEK’in bu antla\u015fmalar uyar\u0131nca g\u00fcncelle\u015ftirilmesi, elektronik pazar\u0131n d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ve g\u00fcvenilirli\u011fini sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Buna g\u00f6re,<\/p>\n\n\n\n