Do\u00e7. Dr. Y\u0131lmaz Aliefendio\u011flu
Kurulu\u015f Etkinlikleri, 10 Aral\u0131k 1999, Saat 14.00, Ankara<\/p>\n\n\n\n
“\u0130nsan haklar\u0131 sevgi \u00e7i\u00e7ekleri aras\u0131nda ye\u015ferir, sivil toplumun \u00f6zeniyle b\u00fcy\u00fcr.”<\/em><\/p>\n\n\n\n \u0130NSAN HAKLARI<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131, insan\u0131n as\u0131rlar i\u00e7inde \u00f6nce d\u00fc\u015f\u00fcnsel alanda, daha sonra, s\u0131ras\u0131yla, anayasal belge ve bildirilerde, anayasalarda ve uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmelerde yer alan ve korunmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda ortak kan\u0131ya dayanan de\u011ferler b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130nsan haklar\u0131, insan\u0131n salt insan olmakla kazand\u0131\u011f\u0131 haklard\u0131r. Bu haklar, temelde bireyin herkese kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcrebilece\u011fi yetkiler katolo\u011fudur. Ki\u015fi, bu haklar\u0131 do\u011fumla hatta do\u011fum \u00f6ncesinde kazan\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131, devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlar; bireyi, devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda kimi hak ve yetkilere sahip s\u00fcje durumuna sokar, obje olmaktan kurtar\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131, bireye, insan olarak sahip oldu\u011fu ortak de\u011ferlerin s\u00f6m\u00fcr\u00fc, bask\u0131, \u015fiddet, sald\u0131r\u0131 ve her t\u00fcrl\u00fc olumsuz d\u0131\u015f etkiler kar\u015f\u0131s\u0131nda korunmas\u0131n\u0131 isteyebilmesi yetkisini verir, evrensel niteliklidir. \u0130nsan haklar\u0131, insan ve do\u011fa sevgisi temeline dayan\u0131r. Sevgi \u00e7i\u00e7eklerinin yeterince ye\u015fermedi\u011fi ve bireyselle\u015fmenin ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fi bir toplum k\u00fclt\u00fcr\u00fc, insan haklar\u0131 i\u00e7in uygun bir zemin olu\u015fturmaz.<\/p>\n\n\n\n \u0130NSAN HAKLARI KAVRAMININ GEL\u0130\u015e\u0130M\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131, kavram olarak II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131n\u0131 takiben Birle\u015fmi\u015f Milletler’in kurulu\u015fuyla birlikte s\u00f6ylenir olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, k\u00f6keni, eski Yunanda Aristoteles’in, Stoa’c\u0131lar\u0131n ve daha sonra Roma’l\u0131lar\u0131n do\u011fal hukuk (ius naturale) \u00f6\u011fretisine dayan\u0131r. Aristoteles’e g\u00f6re “do\u011faya g\u00f6re hakl\u0131 olan” her \u015fey “yasalara g\u00f6re hakl\u0131” de\u011fildi; insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7iminden ba\u011f\u0131ms\u0131z, her yerde ayn\u0131 g\u00fc\u00e7te ge\u00e7erli bir do\u011fal adalet vard\u0131. Kition’lu Zenon’un kurucusu oldu\u011fu Stoa’c\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re ise, site (devlet) d\u00fczeni d\u0131\u015f\u0131nda ve \u00fcst\u00fcnde us, yasa ve adalet vard\u0131r. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck, do\u011faya, akla ve akl\u0131n gerektirdi\u011fi etik de\u011ferlere uygun davran\u0131\u015ft\u0131r. Erdem, do\u011fayla uyum i\u00e7inde ya\u015famakt\u0131r.1<\/sup> Stoa’c\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn insanlar karde\u015ftir. \u0130nsanlar d\u00fc\u015f\u00fcnme yeteneklerine sahip olduklar\u0131na g\u00f6re Tanr\u0131y\u0131 payla\u015f\u0131rlar.2<\/sup> Stoac\u0131lar, us (logos) ile uyumlu e\u015fitlik\u00e7i bir do\u011fal hukuktan yanayd\u0131lar. Stoa’c\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re ki\u015fi, evrensel us’a uygun davranmakla, sitenin s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan uzakla\u015f\u0131r, bir d\u00fcnya vatanda\u015f\u0131 (kozmopolites) durumuna gelir.3<\/sup><\/p>\n\n\n\n Roma’da, yurtta\u015flar d\u0131\u015f\u0131nda, \u00f6teki kavimlere de kimi haklar tan\u0131yan evrensel nitelikli hukuk (ius gentium) ge\u00e7erli idi. Roma hukuk\u00e7usu Ulpianus’a g\u00f6re, do\u011fal hukuk, Roma yurtta\u015f\u0131 olsun ya da olmas\u0131n, do\u011fan\u0131n, t\u00fcm insanlar i\u00e7in ge\u00e7erli k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yasalarla olu\u015fur,4<\/sup> bir eylemi yapma ya da yapmama konusunda evrensel \u00f6l\u00e7\u00fct do\u011fal yasad\u0131r. Ancak, Roma’da ve eski Yunan’da (Stoa’c\u0131lar hari\u00e7), k\u00f6lelik do\u011fal hukuk \u00f6\u011fretisine ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fcyordu. O d\u00f6nemde, do\u011fal hukuk anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7ersinde, bug\u00fcnk\u00fc insan haklar\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturan ve bug\u00fcnk\u00fc anlamda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlik gibi kavramlara yer yoktu.<\/p>\n\n\n\n Do\u011fal hukuka ba\u011fl\u0131 haklar ile liberal d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131, Orta\u00e7a\u011f\u0131 takiben R\u00f6nesansla, ayd\u0131nlanma d\u00f6neminin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. \u0130lk kez XVII. Y\u00fczy\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc Hugo Grotius (1583 – 1645) hukukun akla ve do\u011faya uygun olmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ona g\u00f6re, do\u011fal hukuk nitelik, zaman ve yer a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fi\u015fmez. Tanr\u0131 bile ona m\u00fcdahele edemez.5<\/sup> Tanr\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 var say\u0131lsa bile, do\u011fal hukuk vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ayn\u0131 Y\u00fczy\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc Thomas Hobbes’a g\u00f6re, do\u011fal durumda insan\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kar ve korkular\u0131 belirler, bu y\u00fczden \u00f6teki insanlarla s\u00fcrekli \u00e7at\u0131\u015fma halindedir. \u0130nsan insan\u0131n kurdudur (Homo homini lupus). \u00c7\u00f6z\u00fcm, insanlar\u0131 korku ve bir d\u00fczen i\u00e7inde tutacak bir g\u00fc\u00e7 (Leviathan) olu\u015fturulmas\u0131ndad\u0131r. Bu g\u00fc\u00e7 her bireyin, \u00f6teki bireylere, se\u00e7ilen bir ki\u015finin (h\u00fck\u00fcmdar\u0131n) ya da meclisin, herkesin bar\u0131\u015f ve g\u00fcvence i\u00e7inde ya\u015famas\u0131 ve korunmas\u0131 i\u00e7in gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc her buyru\u011fu yerine getirece\u011fine s\u00f6z vermesiyle yarat\u0131l\u0131r. H\u00fck\u00fcmdar (Leviathan), mutlak otorite sahibidir, sadece Tanr\u0131’ya kar\u015f\u0131 sorumludur. H\u00fck\u00fcmdar, yetkilerini uyruklar\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re onlara kar\u015f\u0131 adaletsiz olamaz. Devlet otoritesi, ki\u015filerin, aralar\u0131ndaki s\u00fcrekli sava\u015f durumundan bar\u0131\u015fa ge\u00e7i\u015f i\u00e7in \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinden ve haklar\u0131ndan vazge\u00e7meleriyle yapt\u0131klar\u0131 s\u00f6zle\u015fmeye dayan\u0131r. Devlet, bu s\u00f6zle\u015fmenin taraf\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan bir s\u0131n\u0131rland\u0131rmayla ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. Ancak, Devlet ve herkes, hi\u00e7 kimse taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilemeyen tanr\u0131sal nitelikli do\u011fa yasas\u0131na (lex naturalis’e) tabidir. Hobbes’e g\u00f6re do\u011fa yasas\u0131, insan\u0131n kendi ya\u015fam\u0131na zarar verecek her hangi bir \u015fey yapmas\u0131n\u0131 yasaklayan ve us yoluyla ortaya \u00e7\u0131kan genel kural… “d\u0131r;6<\/sup> \u0130nsan, ya\u015famla kazand\u0131\u011f\u0131 do\u011fal hakka sahiptir. Do\u011fal hak (jus naturale), “her insan\u0131n kendi do\u011fas\u0131n\u0131, yani ya\u015fam\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr.7<\/sup> Hobbes’in \u00f6\u011fretisinde, Leviathan i\u00e7inde Tanr\u0131n\u0131n yeri yoktur. Kilise, devletten ayr\u0131 bir kurum olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmelidir.<\/p>\n\n\n\n XVIII. Y\u00fczy\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc John Locke, insan\u0131n baz\u0131 haklar\u0131n\u0131n, s\u0131rf insan olmas\u0131ndan dolay\u0131 var oldu\u011funu, toplumsal s\u00f6zle\u015fme \u00f6ncesinde i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 do\u011fal durumda da bu haklara sahip oldu\u011funu ileri s\u00fcrmekteydi. Locke, do\u011fal durumu, “do\u011fal hukuka uygun davranan \u00f6zg\u00fcr ve e\u015fit insanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bir toplum” bi\u00e7iminde tan\u0131mlayarak Hobbes’un k\u00f6t\u00fcmserli\u011finden uzakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.8<\/sup> Ona g\u00f6re, insanlar, \u00f6nceki ya\u015famlar\u0131nda sahip olduklar\u0131 ya\u015fam hakk\u0131, m\u00fclkiyet hakk\u0131, ki\u015fi dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 (keyfi tutuklanmama) gibi haklar\u0131n, kendisini de\u011fil korunmas\u0131n\u0131, toplumsal ya\u015fama ge\u00e7i\u015fle devlete devretmi\u015fti, devlet koruma g\u00f6revini yerine getirmezse, insanlar\u0131n kar\u015f\u0131 koyma (direnme) hakk\u0131 do\u011facakt\u0131.9<\/sup> Daha sonra Montesquieu, Voltaire ve Jean-Jacques Rousseau gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc desteklediler ve geli\u015ftirdiler.<\/p>\n\n\n\n Montesquieu, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n toplumsal yasalardan \u00f6nce geldi\u011fini, dinin ve devletin yasalar\u0131ndan \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc. Ona g\u00f6re, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck uygar yasalar\u0131n izin verdi\u011fi her \u015feyi yapabilme hakk\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Rousseau (1712 – 1778), g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc do\u011fal ya\u015fam varsay\u0131m\u0131na dayand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re, do\u011fal durumdaki insanlar aras\u0131nda var olan e\u015fitsizlik, insan akl\u0131n\u0131n ve yeteneklerinin geli\u015fmesi, teknik ilerleme, \u00f6zel m\u00fclkiyet, zengin – yoksul kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bozulan d\u00fczeni tekrar sa\u011flamak i\u00e7in insanlar \u00fcst\u00fcn bir erk alt\u0131nda toplanmal\u0131, do\u011fal durumda sahip oldu\u011fu haklar\u0131n\u0131 bireylerin isten\u00e7lerinin toplam\u0131ndan ibaret olan \u00fcst\u00fcn erke (genel iradeye) bir s\u00f6zle\u015fmeyle devretmelidirler. Genel irade, b\u00f6l\u00fcnmez, yan\u0131lmaz ve mutlakt\u0131r, bireylerin iradesinin toplam\u0131ndan olu\u015fan halk\u0131n iradesidir. Yasa koyma yetkisi genel iradeye aittir.<\/p>\n\n\n\n Do\u011fal haklar kavram\u0131na dayanan bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, dinsel ve bi\u00e7imsel dogmac\u0131l\u0131\u011fa, sans\u00fcre ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar, toplumda farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ve inan\u00e7 kar\u015f\u0131s\u0131nda ho\u015fg\u00f6r\u00fcn\u00fcn gereklili\u011fini savundular.<\/p>\n\n\n\n XVIII. ve XIX. y\u00fczy\u0131lda do\u011fal hukuk \u00f6\u011fretisine kar\u015f\u0131 yap\u0131lan ele\u015ftiriler,10<\/sup> do\u011fal hak anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n giderek etkisin! yitirmesine neden olmu\u015fsa da insan\u0131n kimi temel haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fc\u015f her d\u00f6nemde ge\u00e7erli\u011fini devam ettirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \u0130NSAN HAKLARININ HUKUKSAL ALANDA GEL\u0130\u015e\u0130M\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131, yaz\u0131l\u0131 belgelerde de, d\u00fc\u015f\u00fcnsel alana ko\u015fut bir geli\u015fim g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Anayasal belgeler, bildiriler; daha sonra, Anayasalar, uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler, ulusal ve ulusal\u00fcst\u00fc kurulu\u015flar (organlar) ve yarg\u0131 yerleri insan haklar\u0131 olu\u015fumunun hukuksal ve etik temelini olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n Anayasal Belgeler ve Bildiriler<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131; 1215 tarihli B\u00fcy\u00fck \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Ferman\u0131 (Magna Carta Libertatum)’da, XVII. Y\u00fczy\u0131lda \u0130ngitere’de Haklar Dilek\u00e7esi (1628), ki\u015finin hakim karar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n tutuklanmas\u0131n\u0131 yasakl\u0131yan Habeas Corpus Act (1679) ve 1689 tarihli Haklar Bildirisi’nde (Bill Of Rights); Virginia Haklar Bildirisi (1776), Amerikan Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Bildirisi (1976) ile Frans\u0131z \u0130nsan ve Yurtta\u015f Haklar\u0131 Bildirisi’nde yer ald\u0131. Osmanl\u0131’da G\u00fclhane Hatt-\u0131 H\u00fcmayunu (1839), Islahat Ferman\u0131 bu t\u00fcr belgelerdendir.<\/p>\n\n\n\n Bu anayasal belgelerin t\u00fcm\u00fcnde, insan\u0131n do\u011fu\u015ftan sahip oldu\u011fu kabul edilen hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin mutlak otorite kar\u015f\u0131s\u0131nda korunmas\u0131, devletin giremeyece\u011fi alan\u0131n belirlenmesi amac\u0131 g\u00fcd\u00fclmekteydi.<\/p>\n\n\n\n Anayasalar<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130lk anayasalar ayn\u0131 ama\u00e7la ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. 1787 tarihli Amerikan Anayasas\u0131; 1791 (1789 Bildirisini anayasalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r), 1793 ve 1795 tarihli ilk Frans\u0131z Anayasalar\u0131; 1791 Polonya ve XIX. Y\u00fczy\u0131l Anayasalar\u0131 (1831 Bel\u00e7ika, 1848 Frans\u0131z, 1848 Almanya, 1848 \u0130talya, 1851 Prusya Anayasalar\u0131) ve daha sonraki anayasalar bu kapsam i\u00e7indedir. \u0130lk Anayasalar b\u00fcy\u00fck oranda do\u011fal hukuk ve liberal hukuk \u00f6\u011fretilerinden esinlenmi\u015flerdir. Ancak, XIX. Y\u00fczy\u0131l yar\u0131s\u0131nda hissedilmeye ba\u015flanan i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 anayasalar\u0131 da etkilemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. 1848 Frans\u0131z Anayasas\u0131, ilk kez,11<\/sup> sosyal haklara da yer veriyordu. Bu Anayasada, aileye, \u00e7al\u0131\u015fmaya, m\u00fclkiyet hakk\u0131na ve kamu d\u00fczenine dayal\u0131 bir toplumda, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, karde\u015flik ve e\u015fitlik yan\u0131nda, \u00e7al\u0131\u015fma hakk\u0131, aile hakk\u0131, \u00f6z\u00fcrl\u00fclerin, ya\u015fl\u0131lar\u0131n korunmas\u0131 vb. gibi bir dizi ekonomik ve sosyal hak yer almaktayd\u0131.12<\/sup> Bu anayasan\u0131n bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fi, ilk kez, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ayak seslerinin duyulmas\u0131d\u0131r.13<\/sup> 1948 Alman Reich Anayasas\u0131 da sosyal haklar i\u00e7ermekteydi.<\/p>\n\n\n\n XIX. ve XX. Y\u00fczy\u0131lda Marxist \u00f6\u011fretinin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla anayasalar, negatif haklar yan\u0131nda devlete g\u00f6revler veren pozitif haklar\u0131n da korunmas\u0131 i\u015flevini \u00fcstlenmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Evrensel S\u00f6zle\u015fmeler<\/strong><\/p>\n\n\n\n Milletler Cemiyeti<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n l. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131n\u0131 takiben 1919 Paris Bar\u0131\u015f Konferansi’nda kabul edilen ve Sava\u015f\u0131 sona erdiren Versailles Bar\u0131\u015f Andla\u015fmas\u0131nda yer alan Milletler Cemiyeti Misak\u0131 1920’de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. T\u00fcrkiye bu Cemiyete \u00fcye devlet s\u0131fat\u0131yla 1932 y\u0131l\u0131nda kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.14<\/sup> Milletler Cemiyeti, insan haklar\u0131 alan\u0131nda \u00f6nemli bir karar almam\u0131\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n \u00fcye devletlerin bu yoldaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m desteklemi\u015f ve daha sonraki bu yolda yap\u0131lacak \u00e7al\u0131\u015fmalara esin kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur. 1919 Paris Bar\u0131\u015f Konferans\u0131 ile Milletler Cemiyeti’ne ba\u011fl\u0131 bir \u00f6rg\u00fct olarak kurulan Uluslararas\u0131 \u00c7al\u0131\u015fma \u00d6rg\u00fct\u00fc (ILO), i\u015f\u00e7ilerin \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131yla ilgili alanda (i\u015f saatleri, izin hakk\u0131, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ortamda \u00e7al\u0131\u015fma hakk\u0131, i\u015f ko\u015fullar\u0131, i\u015f g\u00fcc\u00fc e\u011fitimi ve kullan\u0131m\u0131 gibi konularda) \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmaktad\u0131r. Bu kurulu\u015f, Birle\u015fmi\u015f Milletlerin kurulmas\u0131yla, 1946’da, bu \u00f6rg\u00fct b\u00fcnyesinde yer ald\u0131.15<\/sup> Uluslararas\u0131 \u00c7al\u0131\u015fma \u00d6rg\u00fct\u00fc, 1948 y\u0131l\u0131nda, t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fanlar ve i\u015fverenler a\u00e7\u0131s\u0131ndan sendikalar kurma hakk\u0131n\u0131 tan\u0131yan “Sendika \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve Sendika Hakk\u0131n\u0131n Korunmas\u0131na ili\u015fkin 87 Nolu S\u00f6zle\u015fme”yi kabul etti. Bu S\u00f6zle\u015fme, sendika kurma hakk\u0131 yan\u0131nda, ayr\u0131ca, sendika kurmayla ilgili olarak “ayr\u0131m g\u00f6zetmeme”, “\u00f6nceden izin almama” ve “sendika kurma ve \u00fcye olma serbestisi” ilkelerin! getirdi ve d\u00fczenledi.16<\/sup><\/p>\n\n\n\n Birle\u015fmi\u015f Milletler<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131n\u0131 takiben San Francisco’da 26.6.1945 g\u00fcn\u00fc Birle\u015fmi\u015f Milletler \u015eart\u0131 kabul edildi ve T\u00fcrkiye de kurucu \u00fcyeler aras\u0131nda yer ald\u0131. Birle\u015fmi\u015f Milletler (BM)’in kurulmas\u0131yla, Milletler Cemiyeti tarihe kar\u0131\u015ft\u0131. BM \u015eart\u0131’n\u0131n giri\u015finde, “Birle\u015fmi\u015f Milletler Halklar\u0131, temel insan haklar\u0131na, insan ki\u015fili\u011finin onur ve de\u011ferine, b\u00fcy\u00fck uluslarla k\u00fc\u00e7\u00fck uluslar\u0131n hak e\u015fitli\u011fine olan inan\u00e7lar\u0131n\u0131 yinelemi\u015flerdir” denilmektedir. BM i\u00e7inde Ekonomik ve Sosyal Konsey’e ba\u011fl\u0131 olarak g\u00f6rev yapan \u0130nsan Haklar\u0131 Komisyonu, insan haklar\u0131yla ilgili konularda \u00e7al\u0131\u015fma sorumlulu\u011funu y\u00fcklenmi\u015ftir. Komisyon, \u00fcye \u00fclkelere temsilciler g\u00f6ndermeye ve olay mahallinde ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131p sonucu \u00f6nerileriyle kamu oyuna a\u00e7\u0131klamaya yetkili k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n BM Genel Kurulu, “Soyk\u0131r\u0131m Su\u00e7unun \u00d6nlenmesi ve Cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi”ni 9.12.1948 g\u00fcn\u00fc;17<\/sup> bir g\u00fcn sonra, 10 Aral\u0131k 1948’de ise, \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Bildirisi’ni kabul etmi\u015ftir. Bu Bildiri, o tarihte d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen insan haklar\u0131 katalo\u011funu b\u00fcy\u00fck oranda i\u00e7ermekteydi ve uluslararas\u0131 insan ili\u015fkilerinde yeni bir d\u00f6nemin ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Bildiride, t\u00fcm halklar ve uluslar i\u00e7in ge\u00e7erli insan haklar\u0131yla ilgili ortak \u00f6l\u00e7\u00fctler getirilmi\u015f, bireysel haklar yan\u0131nda \u00f6rg\u00fctsel, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel haklar da kabul edilmi\u015ftir. Bildiri, hukuksal a\u00e7\u0131dan ba\u011flay\u0131c\u0131 olmasa da, etik y\u00f6nden t\u00fcm uluslar i\u00e7in ba\u011flay\u0131c\u0131 ve yol g\u00f6sterici niteliktedir, insan haklar\u0131yla ilgili yap\u0131lan t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fmalara ve daha sonraki anayasalara esin kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur. BM 1966 y\u0131l\u0131 sonlar\u0131nda, “Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararas\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi ve Protokolleri” ile sosyal ve ekonomik haklar\u0131 i\u00e7eren “Ekonomik, Sosyal ve K\u00fclt\u00fcrel Haklar S\u00f6zle\u015fmesi” olmak \u00fczere iki \u00f6nemli andla\u015fmay\u0131 kabul etti. Medeni ve Siyasal Haklar S\u00f6zle\u015fmesi, Birle\u015fmi\u015f Milletlerde ilk kez s\u00f6zle\u015fmede \u00f6ng\u00f6r\u00fclen haklar\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin uygulanmas\u0131n\u0131 g\u00f6zetmek ve taraf devletlerin uygulamalar\u0131n\u0131 izlemek \u00fczere \u0130nsan Haklar\u0131 Komitesi kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu komite, ki\u015filerden ve devletlerden gelecek yak\u0131nmalar\u0131 incelemeye yetkili k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r (m. 28). B\u00f6ylece, insan haklar\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda geleneksel ulusal egemenlik kavram\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r duruma gelmi\u015ftir. Birle\u015fmi\u015f Milletler, \u0130nsan Haklar\u0131 Komitesinin kurulmas\u0131yla insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 ve desteklenmesi yolunda \u00f6nemli bir ad\u0131m atm\u0131\u015f oldu. BM, ayr\u0131ca, insan haklar\u0131yla ilgili, soyk\u0131r\u0131m\u0131n \u00f6nlenmesi ve uygulayanlar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131, \u0131rk ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi,18<\/sup> \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131nda ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131, i\u015fkence ve k\u00f6t\u00fc muamelenin yasaklanmas\u0131,19<\/sup> kad\u0131nlara y\u00f6nelik ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa son verilmesi,20<\/sup> \u00e7ocuk haklar\u013121<\/sup> gibi \u00f6nemli konularda andla\u015fmalar kabul etti.<\/p>\n\n\n\n BM, ayr\u0131ca, insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 i\u015flenen su\u00e7lar ve soyk\u0131r\u0131m su\u00e7lar\u0131m i\u015fleyenlerin yarg\u0131lanmas\u0131 fikrini prati\u011fe ge\u00e7irecek \u00f6nemli kararlar alm\u0131\u015ft\u0131r. Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u00fcvenlik Konseyi, BM \u015eart\u0131’na dayanarak verdi\u011fi 20.2.1993 g\u00fcnl\u00fc, 808 say\u0131l\u0131 ve 25.5.1993 g\u00fcnl\u00fc, 827 say\u0131l\u0131 kararlarla, “1991’den \u0130tibaren Eski Yugoslavya Topraklar\u0131nda \u0130\u015flenen Ciddi Uluslararas\u0131 \u0130nsanc\u0131l Hukuk \u0130hlallerinden Sorumlu Olan Ki\u015filerin Yarg\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in Uluslararas\u0131 Mahkeme” kurulmas\u0131n\u0131 kararla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu Mahkeme eski Yugoslavya’da insan haklar\u0131na kar\u015f\u0131 su\u00e7 (insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 i\u015flenen su\u00e7lar ve soyk\u0131r\u0131m su\u00e7lar\u0131) i\u015fleyenleri yarg\u0131lama yetkisiyle donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.22<\/sup> Mahkeme 1997’denberi g\u00f6revini s\u00fcrd\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci Mahkeme, BM G\u00fcvenlik Konseyi’nin, 8.11.1994 g\u00fcnl\u00fc ve 955 say\u0131l\u0131 karar\u0131yla, “Ruanda i\u00e7in Uluslararas\u0131 Ceza Mahkemesi” ad\u0131yla kurulmu\u015ftur. Ruanda Mahkemesi’nin yarg\u0131 yetkisini i\u00e7eren su\u00e7lar, “insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 i\u015flenen su\u00e7lar” (Stat\u00fc, m. 3), Cenevre S\u00f6zle\u015fmesi’nin a\u011f\u0131r ihlalleri (Cenevre S\u00f6zle\u015fmesi, m. 3 ve Ek Protokol, m. 2), “soyk\u0131r\u0131m su\u00e7u”dur (Stat\u00fc, m. 2).23<\/sup><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye, i\u015fkenceye ve di\u011fer zalimane, gayriinsan\u00ee veya k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcc\u00fc muamele veya cezaya kar\u015f\u0131 Birle\u015fmi\u015f Milletler S\u00f6zle\u015fmesi’ni, ihtiraz\u0131 kay\u0131tla 21.4.1988 g\u00fcnl\u00fc, 3441 say\u0131l\u0131 Yasayla onaylanmas\u0131n\u0131 uygun bulmu\u015ftur. T\u00fcrkiye, 3.1.1976’da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren 16.12.1966 tarihli Birle\u015fmi\u015f Milletler Ekonomik, Sosyal ve K\u00fclt\u00fcrel Haklar ile ayn\u0131 tarihte kabul edilen ve 23.3.1976’da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararas\u0131 S\u00f6zle\u015fmelerini ve buna ba\u011fl\u0131 ihtiyari protokol\u00fc hen\u00fcz onaylamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n B\u00f6lgesel S\u00f6zle\u015fmeler<\/strong><\/p>\n\n\n\n Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Avrupa Konseyi’nin 1950 y\u0131l\u0131nda kabul etti\u011fi “insan Haklar\u0131n\u0131 ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fckleri Korumaya \u0130li\u015fkin S\u00f6zle\u015fme (Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi) ek protokollerle birlikte 1953 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. Daha \u00e7ok ki\u015finin negatif haklar\u0131na yer veren bu s\u00f6zle\u015fmeyi, sosyal ve ekonomik haklar\u0131 i\u00e7eren 1961 tarihli “Avrupa Sosyal \u015eart\u0131” izledi. Avrupa insan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Komisyonu ve Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesinin kurulu\u015funu \u00f6ng\u00f6rerek, S\u00f6zle\u015fmeye uygunluk denetimine olanak tan\u0131d\u0131. B\u00f6ylece devletten devlete ve bireyden devlete kar\u015f\u0131 ba\u015fvuru yollar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n Denetim sistemi, 11 May\u0131s 1994’te kabul edilen ve 1 Kas\u0131m 1998’de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren 11 say\u0131l\u0131 protokol ile yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131. Tek ve s\u00fcrekli bir mahkeme sistemi getiren bu protokol; 2, 3, 5, 8, 9 ve 10 say\u0131l\u0131 protokollerin yerini ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesini ve eki protokol\u00fc 18.5.1954 tarihinde 6366 say\u0131l\u0131 yasayla, \u00f6teki ek protokollerin de \u00e7o\u011funu (1., 2., 3., 4., 5., 8, 11) de\u011fi\u015fik zamanlarda onaylam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Komisyonu’na ki\u015fisel ba\u015fvuru hakk\u0131n\u0131 ilk kez 22.1.1987 tarihinde 87\/11439 say\u0131l\u0131 Bakanlar Kurulu karar\u0131yla kabul etmi\u015f, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi’nin ba\u011flay\u0131c\u0131 yetkisini de 25.9.1989 tarihinde tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.24<\/sup><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye, ayr\u0131ca 26.2.1988 tarihinde i\u015fkencenin ve Gayriinsani ya da A\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 Ceza ve Muamelelerin \u00d6nlenmesine Dair Avrupa S\u00f6zle\u015fmesini 3411 say\u0131l\u0131 yasayla; Avrupa Sosyal \u015eart\u0131’n\u0131 14.10.1989 g\u00fcn\u00fcnde onaylamak suretiyle Avrupa Devletlerine kar\u015f\u0131, vatanda\u015flar\u0131na, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Standard\u0131n\u0131 tan\u0131ma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc alt\u0131na girmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Amerikan \u0130nsan Haklar\u0131 Bildirisi ve S\u00f6zle\u015fmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Amerikan Devletleri \u00d6rg\u00fct\u00fc, Bogota’da toplanan “1948 IX. Pan-Amerikan Konferansi’nda, “Amerikan \u0130nsan Haklar\u0131 ve \u00d6devleri Bildirisi”ni yay\u0131mlad\u0131. 1969’da Amerikan \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi imzaland\u0131, klasik ve sosyal faklar\u0131 i\u00e7eren bu metin 1978’de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi.<\/p>\n\n\n\n Afrika Halklar\u0131 ve \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Afrika Birli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc de, 1981 y\u0131l\u0131nda Afrika Halklar\u0131 ve \u0130nsan Haklar\u0131 Sozle\u015fmesi’ni kabul etti. Bu S\u00f6zle\u015fme 1986 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu \u0130nsan Haklar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n SSCB’nin da\u011f\u0131lmas\u0131 \u00fczerine bu Cumhuriyete dahil devletlerinin bir b\u00f6lum\u00fcn\u00fcn olu\u015fturdu\u011fu Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu’na ba\u011fl\u0131 yedi devlet 1995 y\u0131l\u0131nda “Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu \u0130nsan Haklar\u0131 ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fckleri Sozle\u015fmesi”ni,25<\/sup> Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesine ko\u015fut bir i\u00e7erikle kabul etmi\u015flerdir. S\u00f6zle\u015fme, imzaya a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, ancak hen\u00fcz y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Avrupa G\u00fcvenlik ve \u0130\u015fbirli\u011fi Te\u015fkilat\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n Avrupa G\u00fcvenlik ve i\u015fbirli\u011fi Konferans\u0131 (AGlK)’na kat\u0131lan 35 \u00fclkenin (T\u00fcrkiye dahil) 1975 y\u0131l\u0131nda imzalad\u0131klar\u0131 Helsinki Nihai Senedinde, insani boyut (insan haklar\u0131), g\u00fcvenlik ve ekonomik i\u015fbirli\u011fi boyutlar\u0131yla birlikte ele al\u0131nd\u0131. \u0130nsan\u0131 boyut, insan haklar\u0131na ve temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine sayg\u0131y\u0131, demokrasinin ve demokratik kurumlar\u0131n g\u00fc\u00e7lendirilmesini ama\u00e7l\u0131yan aland\u0131r.26<\/sup> B\u00f6ylece AG\u0130K, \u00fclkelerin “egemen e\u015fitli\u011fi”, “s\u0131n\u0131rlar\u0131n de\u011fi\u015fmezli\u011fi” gibi ilkeler yan\u0131nda “insan haklar\u0131na ve temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere” sayg\u0131 esas\u0131na dayal\u0131 bir andla\u015fma \u00fczerine kuruldu. AG\u0130K’le ba\u015fl\u0131yan s\u00fcre\u00e7te bir\u00e7ok \u00fclkede izleme toplant\u0131lar\u0131 yap\u0131ld\u0131. 1989 Viyana Konferans\u0131’nda, \u00fcye devletlerin insani boyutla ilgili y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerine uyup uymad\u0131klar\u0131m denetleyecek, a\u011f\u0131r ihlal durumlar\u0131nda kat\u0131l\u0131m\u0131 donduracak mekanizmalar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 kabul edildi. Bu ba\u011flamda AG\u0130T, koruyucu \u015fems\u0131yesi alt\u0131nda, ulusal az\u0131nl\u0131k konular\u0131yla ilgilenmek \u00fczere “Ulusal Az\u0131nl\u0131klar Y\u00fcksek Komiserli\u011fi”; insan haklar\u0131 konular\u0131n\u0131 incelemek ve ara\u015ft\u0131rmak \u00fczere “Demokratik Kurumlar ve insan Haklar\u0131 B\u00fcrosu” kurdu. Ayr\u0131ca, Avrupa’daki \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6nlenmesi amac\u0131yla “\u00c7at\u0131\u015fmalar\u0131n \u00d6nlenmesi, “G\u00fcvenlik ve i\u015fbirli\u011fi Forumu”; ekonomiyle ilgili konular i\u00e7in “ekonomik forum” olu\u015fturuldu.27<\/sup> B\u00f6ylece AG\u0130K, hemen her konuya el atm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n AG\u0130K s\u00fcreci i\u00e7ersinde yer alan ve 1990 da Kopenhag’la yap\u0131lan insani boyut konferans\u0131nda, adalet ilkeleri, insan haklar\u0131, demokratik de\u011ferler ve ulusal az\u0131nl\u0131klar gibi konular\u0131 i\u00e7eren bir belge kabul edildi. AG\u0130K’in 19-21 Kas\u0131m 1990 Zirvesinde, Avrupa Konvansiyonel Kuvvet Andla\u015fmas\u0131 (AKKA) (silahs\u0131zlanma andla\u015fmas\u0131) ile insan haklar\u0131, demokrasi ve az\u0131nl\u0131k konular\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fierini yenileyen Paris \u015eart\u0131 kabul edildi. Bu \u015eart’ta, “insan haklar\u0131 ve temel h\u00fcrriyetler, t\u00fcm insanlar\u0131n do\u011fumlar\u0131yla birlikte iktisap ettikleri vazge\u00e7ilmez haklard\u0131r ve kanunla garanti alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. Bunlar\u0131n korunmas\u0131 ve geli\u015ftirilmesi devletin ba\u015fta gelen g\u00f6revidir. Bunlara sayg\u0131, zorba bir devlete kar\u015f\u0131 as\u0131l g\u00fcvenceyi olu\u015fturur. Bunlara uyulmas\u0131 ve tam olarak uygulanmas\u0131 h\u00fcrriyetin, adaletin ve bar\u0131\u015f\u0131n temelidir”28<\/sup> denilmekteydi. B\u00f6ylece AG\u0130K, \u00f6zellikle Kopenhag belgesiyle ba\u015fl\u0131yan s\u00fcre\u00e7te insan haklar\u0131, ulusal az\u0131nl\u0131k haklar\u0131 ve demokrasi alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, yeniden yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n temel d\u00fc\u015f\u00fcncesini olu\u015fturdu. AG\u0130K, 1994 Budape\u015fte Zirvesi uygulama toplant\u0131s\u0131nda de\u011fi\u015ftirilen ad\u0131yla AG\u0130T, Avrupa’da \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6nleyici ve \u00e7at\u0131\u015fmalara son verici bir i\u015flev y\u00fcklendi. Viyana Belgesi’yle kurulmas\u0131 kabul edilen “\u00c7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u00d6nleme Merkezi”ne, Bosna Sava\u015fma son verici \u00e7al\u0131\u015fmalar yapma g\u00f6revi verildi.<\/p>\n\n\n\n \u00d6te yandan, AG\u0130T Budape\u015fte Toplant\u0131s\u0131nda, insan haklar\u0131 alan\u0131nda etkinlikte bulunan sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin \u00fclke temsilcileriyle yan yana oturmalar\u0131 ve birlikte \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gelene\u011fi ba\u015flat\u0131ld\u0131.29<\/sup> AG\u0130T’in 1999 \u0130stanbul Toplant\u0131s\u0131nda da insan haklar\u0131yla ilgili sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n, bu arada T\u00fcrk Sivil Toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131 olgusu ya\u015fand\u0131. Bu toplant\u0131da, insan haklar\u0131na sayg\u0131, temel \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin ve demokrasinin korunmas\u0131 gere\u011fi yinelendi. Ayr\u0131ca, \u0130stanbul \u015eart\u0131’nda, d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve benzeri \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin ihlalleri ile a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7ilik g\u00fcvenli\u011fe y\u00f6nelik tehditler olarak tan\u0131mland\u0131.30<\/sup><\/p>\n\n\n\n AG\u0130T Toplant\u0131lar\u0131nda al\u0131nan kararlar\u0131n, g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde yapt\u0131r\u0131m g\u00fcc\u00fc bulunmamas\u0131na kar\u015f\u0131n psikolojik ve \u00fclkelerin sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen tinsel yan\u0131, devletleri bu kararlara uymaya zorlamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n K\u00f6leli\u011fin ve \u00d6l\u00fcm Cezas\u0131n\u0131n Kald\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n K\u00f6leli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla ilgili olarak 1815 tarihli Viyana Kongresi’nde 9 \u00fclke taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131klanan Bildiriyle ba\u015fl\u0131yan s\u00fcre\u00e7te yap\u0131lan ikili ya da \u00e7ok tarafl\u0131 s\u00f6zle\u015fmeleri insan haklar\u0131n\u0131 koruyucu temel s\u00f6zle\u015fmeler aras\u0131nda sayabiliriz.31<\/sup> Magna Carta ve Virginia Haklar Bildirisinde ve daha sonra bir\u00e7ok s\u00f6zle\u015fmede ya\u015fam hakk\u0131ndan s\u00f6z edilmi\u015fse de \u00f6l\u00fcm cezas\u0131n\u0131n bar\u0131\u015f zaman\u0131nda yasaklanmas\u0131na ili\u015fkin ilk uluslararas\u0131 belge Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi’nin 6 numaral\u0131 Protokol\u00fcd\u00fcr (1983). Ayr\u0131ca, Avrupa Parlamentosu’nun kabul etti\u011fi “Temel Haklar ve \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler Bildirisi” 1989, m. 2; Birle\u015fmi\u015f Milletler Uluslararas\u0131 Medeni ve Siyasal Haklar S\u00f6zle\u015fmesi’nin 1989 tarihli \u0130kinci Se\u00e7meli Protokol\u00fc (1989) da bar\u0131\u015f zaman\u0131nda \u00f6l\u00fcm cezas\u0131n\u0131 yasaklamaktad\u0131r.32<\/sup><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye k\u00f6leli\u011fi yasaklayan Milletler Cemiyeti Meclisi’nin kabul etti\u011fi S\u00f6zle\u015fmeyi, 1933 y\u0131l\u0131nda 2273 say\u0131l\u0131 yasayla, BM’in kabul etti\u011fi s\u00f6zle\u015fmeyi ise 1963 y\u0131l\u0131nda 361 say\u0131l\u0131 yasayla kabul etmesine kar\u015f\u0131n, idam cezas\u0131n\u0131n yasaklanmas\u0131na ili\u015fkin Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi’nin 6 numaral\u0131 protokol\u00fcn\u00fc hen\u00fcz onaylamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130NSAN HAKLARININ PRAT\u0130KTE GEL\u0130\u015e\u0130M\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tarihsel s\u00fcre\u00e7te insan haklar\u0131n\u0131n geli\u015fimi d\u00f6rt a\u015famada ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n \u0130lk a\u015fama; \u0130ngiliz, Amerikan ve Frans\u0131z devrimlerinde g\u00f6zlenen bireysel nitelikli klasik hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Bu d\u00f6nemde kapitalizm ve burjuva g\u00f6r\u00fc\u015flerine uygun d\u00fc\u015fen ve korunmas\u0131 gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen ilkeler, yasal e\u015fitlik, ki\u015fi g\u00fcvenli\u011fi, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, siyasal ve m\u00fclkiyet haklar\u0131 idi (birinci ku\u015fak haklar). Bu haklar kar\u015f\u0131s\u0131nda devletten beklenen, kar\u0131\u015fmama, bek\u00e7ilik g\u00f6reviyle yetinmekti.<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci a\u015fama, XIX. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda sosyalist ak\u0131mlar\u0131n da etkisiyle geli\u015fen ekonomik, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel nitelikli haklar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131d\u0131r (ikinci ku\u015fak haklar). Bu a\u015famada, insan\u0131n \u00f6zg\u00fcr say\u0131lmas\u0131 yeterli g\u00f6r\u00fclm\u00fcyordu; insan, pratikte de ger\u00e7ekten \u00f6zg\u00fcr olmal\u0131yd\u0131. \u0130nsan\u0131n ekonomik ve sosyal ya\u015fam\u0131n\u0131n iyile\u015ftirilmesi, ona insanca bir ya\u015fam sa\u011flanabilmesi i\u00e7in, bu kez, devletin bir \u015feyler yapmas\u0131, ekonomik ve sosyal ya\u015fama m\u00fcdahale etmesi isteniyordu. B\u00f6ylece insan haklar\u0131 katolo\u011funun sosyal haklarla geni\u015flemesi, XX. Y\u00fczy\u0131l Anayasal belgelerinde sosyal haklar\u0131n yer almas\u0131na ve anayasalarda sosyal devlet olgusunun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u015fama haklar, XX. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda dayan\u0131\u015fma haklar\u0131n\u0131n anayasalarda yer almaya ba\u015flamas\u0131d\u0131r (\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fak haklar).33<\/sup> Bu haklar insan\u0131n, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7evreyle bar\u0131\u015f\u0131k; do\u011fal, sosyal, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde olmas\u0131 ve bu denge i\u00e7inde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmesi gere\u011fine inanan g\u00f6r\u00fc\u015fe dayanmaktad\u0131r. B\u00f6ylece, uluslar\u0131n, sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik kaynaklar\u0131n\u0131 korumaya ve geleceklerini belirlemeye ili\u015fkin bar\u0131\u015f hakk\u0131, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve dengeli bir \u00e7evrede ya\u015fam hakk\u0131, tarihsel kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ait olduklar\u0131 yerlerde g\u00f6rebilme hakk\u0131, do\u011fal kaynaklardan ekonomik bi\u00e7imde yararlanma hakk\u0131 bu b\u00f6l\u00fcme girmektedir. \u0130nsan haklar\u0131 katolo\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fak haklarla geni\u015flemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bir d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc a\u015fama ise, h\u00fck\u00fcmetlerin s\u0131n\u0131rs\u0131z ve hesaps\u0131z i\u00e7 ve d\u0131\u015f bor\u00e7lanmalarla, para bas\u0131m\u0131 ve y\u00fcksek d\u00fczeyde enflasyonist uygulamalarla ki\u015filerin ve yeni do\u011facak \u00e7ocuklar\u0131n geleceklerini ipotek alt\u0131na almas\u0131n\u0131n insan haklar\u0131na ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc y\u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fc\u015flerdir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, insan\u0131n gelece\u011fini kendi kararlar\u0131yla belirleme hakk\u0131n\u0131n mali anayasalarla korunmas\u0131 gerekir.34<\/sup><\/p>\n\n\n\n \u0130NSAN HAKLARININ KORUNMASI<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan\u0131n, s\u0131rf insan olmas\u0131 nedeniyle kimi haklara sahip oldu\u011funu, devlete ve feodal bir yap\u0131da insan\u0131n insan\u0131 s\u00f6m\u00fcrmesi esas\u0131na dayal\u0131 bir d\u00fczenden yararlananlara kabul ettirilebilmesi kolay olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nem b\u00fcy\u00fck u\u011fra\u015flar ve sava\u015flarla ge\u00e7mi\u015ftir. D\u00fc\u015f\u00fcnsel alanda geli\u015fen ve olu\u015fan “insan hakk\u0131”n\u0131n, ulusal ve uluslararas\u0131 d\u00fczeyde korunmas\u0131 ve ya\u015fat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan ilk ara\u00e7 anayasal belgeler ve anayasalar olmu\u015ftur. Daha sonra Milletler Cemiyeti ve Birle\u015fmi\u015f Milletler \u00f6rg\u00fctleri taraf\u0131ndan kabul edilen uluslararas\u0131 bildiriler ve s\u00f6zle\u015fmeler insan haklar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 alanda korunmas\u0131nda etkili rol oynam\u0131\u015flard\u0131r. BM, kurulu\u015fundan bug\u00fcne de\u011fin insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131, en \u00f6nemli ama\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda kabul etmi\u015ftir. Genel Kurul’un 1948’de kabul etti\u011fi \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Bildirisi, daha sonra kabul edilen insan haklar\u0131yla ilgili bildirilere ve s\u00f6zle\u015fmelere temel olu\u015fturmu\u015ftur. Ayr\u0131ca, b\u00f6lgesel s\u00f6zle\u015fmeler insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki uluslararas\u0131 istenci g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde insan haklar\u0131, t\u00fcm devletlerce korunmas\u0131 gereken ortak de\u011ferlerdir. \u00c7a\u011fda\u015f devlet, insan haklar\u0131na sayg\u0131 duyan, insan haklar\u0131n\u0131 koruyan devlettir.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 d\u00fczeyde korunmas\u0131, devletlerin tek tarafl\u0131 olarak ihlal edemeyecekleri uluslararas\u0131 standartlar\u0131n saptanmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Avrupa insan haklar\u0131 standard\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131nda en \u00f6nemli belge, BM \u0130nsan Haklar\u0131 Bildirisi esas al\u0131narak d\u00fczenlenen Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi (\u0130nsan Haklar\u0131n\u0131n ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fcklerin Korunmas\u0131na \u0130li\u015fkin S\u00f6zle\u015fme) ve ek protokollerdir. Ayr\u0131ca AG\u0130T’in, giderek a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmaya ba\u015flayan insan haklar\u0131n\u0131 ve korunmas\u0131n\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131karan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n geli\u015fiminde ve korunmas\u0131nda \u00f6nem kazanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131nda, uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler, ulusal\u00fcst\u00fc organlar, ulusal ve uluslararas\u0131 kurulu\u015flar yan\u0131nda anayasalar, anayasal belgeler ve uluslararas\u0131 bildiriler \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde, \u00f6zellikle XX. Asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan yeni olu\u015fum sivil toplum \u00f6rg\u00fctleridir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri, insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131nda, Birle\u015fmi\u015f Milletler, Avrupa Konseyi, AG\u0130T gibi kurulu\u015flar i\u00e7inde ya da yan\u0131nda, kar amac\u0131 g\u00fctmeyen ba\u011f\u0131ms\u0131z nitelikleriyle, etkili bir bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fma olana\u011f\u0131 bulmaktad\u0131rlar. Sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131, kendileri do\u011frudan do\u011fruya, ya da yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en kurullara dan\u0131\u015fmanl\u0131k yapmak ya da onlarla birlikte \u00e7al\u0131\u015fmak suretiyle y\u00fcr\u00fctmektedirler.<\/p>\n\n\n\n Sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin, insan haklar\u0131 ihlallerini mahallinde, tarafs\u0131z ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir yakla\u015f\u0131mla inceleyebilmeleri etkinliklerini artt\u0131rmakta ve insan haklar\u0131yla ilgili uluslararas\u0131 kurallar\u0131n ya\u015fama ge\u00e7irilmesin! kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131 sadece yaz\u0131l\u0131 hukuk belgeleriyle korunamaz. Bir toplumda, insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131, insan haklar\u0131 temeline dayanan ulusal ve uluslararas\u0131 hukukun varl\u0131\u011f\u0131na ve insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bilincin olu\u015fumuna ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 d\u00fczeyde korunmas\u0131, \u00f6zellikle, devletin kendi vatanda\u015flar\u0131 \u00fczerinde mutlak ve \u00fcst\u00fcn bir yetkiye sahip oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki dogman\u0131n reddedilmesi, insan haklar\u0131 ihlalleri s\u00f6z konusu oldu\u011funda “\u00fclkenin i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmama” ilkesinin terkedilmesi anlam\u0131na gelir. Sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri bu bilincin olu\u015fumunda ve uluslararas\u0131 kurulu\u015flarla \u00fclke i\u00e7i y\u00f6neticiler aras\u0131nda k\u00f6pr\u00fc olu\u015fturmada etkinlikle i\u015flev y\u00fcklenebilirler.<\/p>\n\n\n\n S\u0130V\u0130L TOPLUM \u00d6RG\u00dcTLER\u0130 (ST\u00d6)<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri (non-governmental organisations), ki\u015filerin, toplumsal farkl\u0131la\u015fma temeline dayanarak, kamusal alanda bir ortak amac\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek \u00fczere meydana getirdikleri ba\u011f\u0131ms\u0131z, g\u00f6n\u00fcll\u00fc kurulu\u015flard\u0131r.35<\/sup> Bu kurulu\u015flar, bireylerin, dileklerini y\u00f6netime duyurmada, kamuyu ve y\u00f6netimi etkilemede duyduklar\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fckleri a\u015fmada; sorunlara kamu d\u00fczeni d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmede etkili olabilecek demokratik ara\u00e7lard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kimilerine g\u00f6re ise ST\u00d6, devleti “bypass” eden ve kendi d\u0131\u015f politikalar\u0131n\u0131 uygulayan kurulu\u015flard\u0131r.36<\/sup> Ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunanlar, ST\u00d6’nin as\u0131l i\u015flevinin, devlet ve devlet d\u0131\u015f\u0131 alanlar aras\u0131nda uluslararas\u0131 ba\u011flar yaratmak37<\/sup> oldu\u011funu, uluslararas\u0131 kurulu\u015flardan mali yard\u0131m almalar\u0131 nedeniyle de san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi ba\u011f\u0131ms\u0131z say\u0131lmayacaklar\u0131n\u013138<\/sup> s\u00f6ylemektedirler.<\/p>\n\n\n\n Bize g\u00f6re ST\u00d6, demokratik \u00e7o\u011fulcu sistemde, \u00e7ok seslili\u011fin ve siyasal kararlar\u0131n al\u0131nmas\u0131 s\u00fcrecine kat\u0131labildi\u011fi oranda kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve bireyin \u00f6rg\u00fctl\u00fc olarak sesini duyurabilmesinin en \u00f6nemli uygulama ara\u00e7lar\u0131ndan birisidir; \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kapsam\u0131na ve demokratik devlet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n prati\u011fine g\u00f6re toplumsal taban\u0131 olu\u015ftururlar. Siyasal iktidar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda ve iktidara ba\u011fl\u0131 olmadan kurulan sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri, ulusal istencin olu\u015fumunda ve kamu oyunun belirlenmesinde \u00f6nemli rol oynayabilirler. Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan iktidar kar\u015f\u0131s\u0131nda halk\u0131n nabz\u0131n\u0131n at\u0131\u015f\u0131n\u0131 duyuran kurulu\u015flard\u0131r. ST\u00d6, \u00f6ncelikle, ki\u015filerle toplum aras\u0131nda, daha sonra, \u00fclke ile uluslararas\u0131 toplum aras\u0131nda ba\u011f kurarlar. B\u00f6ylece, ki\u015filerle ulusal ve uluslararas\u0131 sosyal gruplar aras\u0131ndaki ba\u011flar\u0131n g\u00fc\u00e7lenmesinde sa\u011flam bir dayanak sa\u011flarlar.39<\/sup> ST\u00d6, bireyle devlet aras\u0131ndaki ili\u015fkide de tampon g\u00f6revini g\u00f6r\u00fcrler, devletin birey \u00fczerindeki bask\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a bask\u0131ya kar\u015f\u0131 diren\u00e7 g\u00f6sterirler, ki\u015finin siyasal, ekonomik ve sosyal sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda ezilmesini \u00f6nlerler; tabandan gelen istekleri daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak yukar\u0131ya iletirler; halk\u0131n sesi, ayn\u0131 zamanda halk\u0131n kula\u011f\u0131 olurlar; siyasal karar mekanizmas\u0131nda yer alarak, sorgulayarak, gerekti\u011finde iktidar \u00fczerinde bask\u0131 kurarak, sorunlar\u0131n kamuya duyurulmas\u0131nda ve kamuya mal edilmesinde rol alarak bireysel haklar\u0131 savunurlar. Bu i\u015flevlerini gerekti\u011finde, ulusal ve uluslararas\u0131 \u00f6teki sivil toplum \u00f6rg\u00fctleriyle dayan\u0131\u015fma i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015ftirirler. Bu i\u015flev, ST\u00d6’nin insan haklar\u0131 ihlallerinin \u00f6nlenmesi y\u00f6n\u00fcndeki etkinliklerine uygun d\u00fc\u015fer. D\u00fcnyada, genelde g\u00f6zlenen, k\u00fcreselle\u015fmeyle (globalle\u015fmeyle) birlikte, \u00f6zellikle 1970’li y\u0131llar\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren ST\u00d6’nin say\u0131lar\u0131n\u0131n artmas\u0131 ve g\u00fc\u00e7lenmeleri; medeni ve siyasal haklar\u0131 savunmada \u00f6teki \u00f6rg\u00fctlerle birlikte yanyana hareket ederek g\u00fc\u00e7 birli\u011fi yapmalar\u0131 olgusudur.<\/p>\n\n\n\n ST\u00d6, temsil ettikleri gruplar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131m, iktidar\u0131 ve siyasileri etkileme yoluyla kollama esas\u0131na dayal\u0131 bask\u0131 gruplar\u0131ndan ama\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan;40<\/sup> \u00f6te yandan idare i\u00e7inde yer almamalar\u0131, ki\u015filerin, belirli ve ortak bir amac\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fc kat\u0131l\u0131mlarla ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in bir araya gelmeleri y\u00f6n\u00fcnden “ba\u011f\u0131ms\u0131z idari otoriteler”den ayr\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n Sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fc say\u0131labilmenin belirgin \u00f6l\u00e7\u00fctleri, hukuksal bir stat\u00fc i\u00e7inde bulunmalar\u0131, kamusal bir alanda hizmet g\u00f6rmeleri, kamusal bir amac\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fc kat\u0131l\u0131mla ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve demokratik bir yap\u0131lanma ve i\u015flerlik i\u00e7inde bulunmalar\u0131d\u0131r. Demokratik yap\u0131lanma, \u00f6rg\u00fct \u00fcyeli\u011finin stat\u00fcye uyan ve stat\u00fc ko\u015fullar\u0131n\u0131 kabul eden herkese a\u00e7\u0131k olmas\u0131n\u0131 (g\u00f6n\u00fcll\u00fc kat\u0131l\u0131m), kurullar\u0131n se\u00e7imle olu\u015fmas\u0131n\u0131 – g\u00fcvensizlik durumunda y\u00f6netimin g\u00f6revden uzakla\u015ft\u0131r\u0131labilmesini, \u00fcyenin \u00f6rg\u00fctten diledi\u011finde ayr\u0131labilme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn (ayr\u0131lma serbestisinin) bulunmas\u0131n\u0131 gerektirir.41<\/sup> Sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinde, mesleksel \u00e7\u0131kar sa\u011flama amac\u0131 bulunsa da, kamusal ya da sosyal alanda \u00e7al\u0131\u015fma ve hizmet g\u00f6rme d\u00fc\u015f\u00fcncesi a\u011f\u0131r basar. ST\u00d6, yerel, b\u00f6lgesel ve ulusal alanda, kar amac\u0131 g\u00fctmeden insan haklar\u0131, e\u011fitim, k\u00fclt\u00fcr, toplum kalk\u0131nmas\u0131, \u00e7evre, i\u015f, ilim ve insani yard\u0131m konular\u0131nda ulusal s\u0131n\u0131rlar i\u00e7ersinde, ayn\u0131 zamanda ulusal s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fan boyutta \u00e7al\u0131\u015fabilirler.42<\/sup> Kamusal alanda hizmet g\u00f6ren dernekler, kamusal ya da toplumsal amaca y\u00f6nelmi\u015f vak\u0131flar, kamu kurumu niteli\u011findeki meslek kurulu\u015flar\u0131, i\u015f\u00e7i ve i\u015fveren sendikalar\u0131, vak\u0131f \u00fcniversiteleri, kooperatifler, k\u00fclt\u00fcr ve sanat kurumlar\u0131 sivil toplum \u00f6rg\u00fctleridir. Kamusal alan, ST\u00d6 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, genellik ve nesnellik esas\u0131na g\u00f6re kamu hizmeti \u00fcretilen yerdir.<\/p>\n\n\n\n Dinsel cemaatlerin, tarikatlar\u0131n ya da dinsel derneklerin ST\u00d6 say\u0131l\u0131p say\u0131lam\u0131yaca\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131labilir. Dinsel ama\u00e7l\u0131 bir kurulu\u015f, ki\u015filerin i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131na ve inan\u00e7lar\u0131na hitap etti\u011fi ve bu y\u00f6nde hizmet verdi\u011fi s\u00fcrece ki\u015fisel vicdan ve inan\u00e7 alan\u0131nda kal\u0131rlar, kamusal alanda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenemez.<\/p>\n\n\n\n Kamusal ya da \u00f6zel alanda \u00e7al\u0131\u015fma ayr\u0131m\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131z kurumca, \u00f6rne\u011fin Dan\u0131\u015ftay idari dairelerinden biri taraf\u0131ndan belirlenebilir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6te yandan devlet\u00e7e kurulmu\u015f ya da bir kamu t\u00fczel ki\u015fili\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fan kurulu\u015flar da ba\u011f\u0131ms\u0131z olmamalar\u0131 nedeniyle ST\u00d6 say\u0131lamazlar.<\/p>\n\n\n\n ST\u00d6, \u00f6zellikle yerel y\u00f6netimlerde, kamusal hizmetlerin g\u00f6r\u00fclmesinde i\u015flev y\u00fcklenebilirler; yerel y\u00f6netimlerle siyasal, toplumsal ve ekonomik i\u00e7erikli ortak projeler \u00fcretebilirler; sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u00e7evrede ya\u015fam ortam\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131nda, ormanlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda, a\u011fa\u00e7land\u0131rma ve erozyonun \u00f6nlenmesi i\u015flerinde, kentlerin g\u00fczelle\u015ftirilmesinde \u00e7al\u0131\u015fabilirler, sanatsal etkinliklerde bulunabilirler; imar planlar\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131nda, uygulanmas\u0131nda ve denetiminde rol alabilirler, insan haklar\u0131 disiplininin olu\u015fumunda ve geli\u015fiminde; insan haklar\u0131 ve insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 konusunda uluslararas\u0131 ve ulusal bilincin olu\u015fumunda etkili olabilirler. ST\u00d6, tabandaki kat\u0131l\u0131mlarla yatay ve \u00fcst birlikler halinde dikey \u00f6rg\u00fctlenmeye gidebildik\u00e7e ve proje \u00fcretim birimleri kurabildik\u00e7e ba\u015far\u0131l\u0131 olacakt\u0131r. ST\u00d6’nin parasal destekleri, kamuya ba\u011fl\u0131 olmadan ulusal bir bankadan proje kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda sa\u011flanabilmelidir. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 demokratik ve herkese a\u00e7\u0131k, saydam olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n ST\u00d6, ulusal felaket yaratan 17 A\u011fustos 1999 g\u00fcn\u00fc depreminde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, do\u011fal afetlerde kurtarma ve yard\u0131m sa\u011flama etkinli\u011finde bulunabilirler (AKUT \u00f6rne\u011fi).<\/p>\n\n\n\n ST\u00d6’nin demokratik bir ba\u015fka etkinli\u011fi, yerel y\u00f6netimlerde siyasal alanda karar organlar\u0131na kat\u0131lmak suretiyle ger\u00e7ekle\u015febilir. ST\u00d6 bu yolla, demokratik \u00e7o\u011fulculuk ve kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k ilkesini ya\u015fama ge\u00e7irebilirler. B\u00f6ylece ST\u00d6 bir y\u00f6n\u00fcyle kamusal alanda hizmet \u00fcretirken; siyasal alanda da, vatanda\u015f\u0131n y\u00f6netime demokratik kat\u0131l\u0131m ve y\u00f6netimi etkileyebilme hakk\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirebilmenin arac\u0131 olurlar. Sonu\u00e7ta yerel siyasal etkinlik, \u00f6rg\u00fctsel alanda siyasal partiler ve sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla korporatif yerel meclislerin olu\u015fumunda; bireysel alanda, ki\u015filerin referandumlarda oy kullanmalar\u0131, yerel meclislere temsilci se\u00e7meleri, kimi ko\u015fullarla temsilciyi azledebilmeleri, bu meclislerde izleyici olarak bulunabilmeleri, bilgilenmeyi i\u015fleyebilmeleri, soru sorma ve dilek\u00e7e verme haklar\u0131n\u0131 kullanabilmeleri yollar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015febilir.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, k\u00fcreselle\u015fen ve demokratik de\u011ferlere daha fazla \u00f6nem veren bir d\u00fcnyada, iktidar\u0131 piyasayla ve sivil toplumla payla\u015fan bir devlet ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olabilir. Ba\u015far\u0131 i\u00e7in demokratikle\u015fme, y\u00f6netimde siville\u015fme; y\u00f6netimde ve sermaye piyasas\u0131nda saydamla\u015fma (\u015feffafla\u015fma) gerekir.43<\/sup><\/p>\n\n\n\n Habitat (Habitat for Humanity international “HFHI”)<\/strong><\/p>\n\n\n\n Habitat, insanlar\u0131n oturulabilir konut gereksinmelerini kar\u015f\u0131lamak \u00fczere 1976 y\u0131l\u0131nda Millard ve Linda Fuller taraf\u0131ndan kuruldu. Habitat, g\u00f6n\u00fcll\u00fc i\u015fg\u00fcc\u00fc, para ve malzeme ba\u011f\u0131\u015f\u0131 yoluyla ve ev sahibi \u00fclke ailelerinin (ortaklar\u0131n) yard\u0131m\u0131yla basit ve uygun konutlar yapmaktad\u0131r. Habitat evleri ortak ailelere kars\u0131z, kredi faizsiz ve makul \u00f6dentilerle sat\u0131lmaktad\u0131r.44<\/sup> Yap\u0131lan binalar\u0131n finansman\u0131, d\u00f6ner sermayeden, ev sahibi olmak isteyenlerin makul \u00f6dentilerinden, ba\u011f\u0131\u015flardan, faizsiz sa\u011flanan kredilerden ve para kazan\u0131c\u0131 fonlardan sa\u011flanmaktad\u0131r. Fondaki paralar daha fazla konut yap\u0131m\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Habitat, kurulu\u015fundan bug\u00fcne de\u011fin Amerika’da 50 ve 60’tan fazla \u00f6teki \u00fclkede basit ancak amaca uygun evler in\u015fa etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Habitat, bir devlet kurulu\u015fu de\u011fildir ve evlerin yap\u0131m\u0131nda devlete ait fonlar\u0131 kabul etmez; ancak, devleti ve devlet kurulu\u015flar\u0131n\u0131, insanlar\u0131n sefil ko\u015fullardaki yerle\u015fiminin giderilmesi konusundaki g\u00f6revleri nedeniyle \u00f6nemli bir ortak kabul eder. Habitat, h\u00fck\u00fcmetlerin, in\u015faatlar\u0131n kimi a\u015famalar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi y\u00f6n\u00fcndeki yard\u0131mlar\u0131n\u0131 iyi kar\u015f\u0131lar. Bu yard\u0131mlar arazi tahsisi, rehabilitasyon evleri, yol yap\u0131m\u0131, elektirik havagaz\u0131 gibi kamu hizmetleriyle ilgili altyap\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 i\u00e7erir.<\/p>\n\n\n\n Habitat, k\u0131sa s\u00fcrede d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fc g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc kazand\u0131. \u00d6zellikle 1984 y\u0131l\u0131nda Ba\u015fkan Jimmy Carter ve e\u015finin, Habitat’\u0131n New York \u015fehri \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 Projesine kat\u0131l\u0131m\u0131 ve destekleri kurulu\u015fun tan\u0131t\u0131m\u0131m h\u0131zland\u0131rd\u0131 ve kat\u0131l\u0131m\u0131 inan\u0131lmaz boyutta artt\u0131rd\u0131. Habitat, binlerce d\u00fc\u015f\u00fck gelirli ailenin, \u00f6deme g\u00fc\u00e7leriyle ev sahibi olabilmelerini sa\u011fl\u0131yan umut oldu.45<\/sup> Kiliseler, sivil toplumlar ve di\u011ferleri bu dikkat \u00e7ekici sosyal problemde (herkese makul konut u\u011fra\u015f\u0131nda) ba\u015far\u0131yla birle\u015ftiler.<\/p>\n\n\n\n \u0130kinci Birle\u015fmi\u015f Milletler Yerle\u015fim Konferans\u0131 (Habitat II), 3-14 Haziran 1996’da \u0130stanbul’da 171 \u00fclkeden 16400 ki\u015finin kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fti. Bu toplant\u0131da, 500’\u00fc T\u00fcrkiye’den olmak \u00fczere 1500 kurulu\u015f Habitat II Konferans\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131 olarak sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fc forumuna kat\u0131ld\u0131lar. Bu toplant\u0131da, yerel y\u00f6neticiler, sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri, \u00f6zel sekt\u00f6r ve gen\u00e7lik Habitat s\u00fcrecinde b\u00fct\u00fcnle\u015fti.46<\/sup><\/p>\n\n\n\n S\u0130V\u0130L TOPLUM \u00d6RG\u00dcTLER\u0130N\u0130N \u0130NSAN HAKLARINI KORUMA \u0130\u015eLEVLER\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n “Sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri, insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan u\u011fra\u015flar\u0131n demokratik ara\u00e7lar\u0131d\u0131r.”<\/em><\/p>\n\n\n\n ST\u00d6’nin en etkili olabilecekleri alan insan haklar\u0131yla ilgili konulard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Devletle ba\u011flant\u0131l\u0131 olm\u0131yan, ulusal ve uluslararas\u0131 alanda \u00f6zg\u00fcrce \u00e7al\u0131\u015fabilen ST\u00d6, \u00f6zellikle, insan haklar\u0131 konusunda e\u011fitim, ara\u015ft\u0131rma ve inceleme yapabilirler; insan haklar\u0131 ihlallerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kabilir, sorumlular\u0131n\u0131n yarg\u0131lanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar; ayr\u0131ca insan haklar\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131n\u0131 ve kapsam\u0131n\u0131 belirleyebilir; bu haklar\u0131n korunmas\u0131n\u0131n \u00f6neminin halk taraf\u0131ndan anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve halkta insan haklar\u0131 ve insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 bilincinin olu\u015fumu konular\u0131nda katk\u0131 sa\u011flayabilirler. Bu kurulu\u015flar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131, ulusal ve uluslararas\u0131 benzeri kurulu\u015flarla dayan\u0131\u015fma i\u00e7inde ve birlikte y\u00fcr\u00fctebildikleri oranda etkili olabilirler.<\/p>\n\n\n\n Kendilerini insan haklar\u0131n\u0131 koruma amac\u0131na adam\u0131\u015f ST\u00d6’nin, bu ama\u00e7 etraf\u0131nda toplanm\u0131\u015f ki\u015filerden olu\u015fan g\u00f6n\u00fcll\u00fc kurulu\u015flar olmalar\u0131, g\u00f6r\u00fc\u015flerinde \u00e7\u0131kar hesab\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131, insan haklar\u0131 ihlalleriyle ilgili olarak verdikleri raporlar\u0131 inand\u0131r\u0131c\u0131 k\u0131lar. Ancak, insan haklar\u0131n\u0131 koruma amac\u0131 g\u00fcden \u00f6rg\u00fctlerin ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmeleri \u00f6zg\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u00e7al\u0131\u015fma ve \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin bulunmas\u0131na, parasal durumlar\u0131na, toplumla, y\u00f6neticilerle ve resmi kurulu\u015flarla ve kitle ileti\u015fim organlar\u0131yla kurabildikleri ili\u015fkiye ve kendilerine g\u00f6sterilen anlay\u0131\u015fa ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ancak, insan haklar\u0131 ve insan haklar\u0131 ihlalleri konusunda \u00e7al\u0131\u015fan ST\u00d6’nin \u015fans\u0131zl\u0131\u011f\u0131, genellikle, devletten, kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131ndan, ulusal kurulu\u015flardan ve \u00e7o\u011funlukla vatanda\u015flardan dahi yeterli destek ya da \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131racak bir davran\u0131\u015f g\u00f6rememeleridir. Bunun en \u00f6nemli nedeni, insan haklar\u0131n\u0131n evrensel nitelikli; insan haklar\u0131 ihlallerinin ise ulusal g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc olmas\u0131 ikileminden kaynaklanmas\u0131d\u0131r. Kendilerini insan haklar\u0131 ve insan haklar\u0131n\u0131n koruyuculu\u011funa adayan ST\u00d6, genelde, ulus devlet ve milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131na ters d\u00fc\u015ferler. \u00c7o\u011funlukla insan haklar\u0131 ihlallerinin devlet taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi nedeniyle, sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn devleti kusurland\u0131ran bir raporu ya da \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, ilgili kurum ya da devleti mutlu etmez. \u00d6rg\u00fct, \u00e7ok halde, kendisini devlet kar\u015f\u0131t\u0131 bir yerde bulur. \u00d6rg\u00fct\u00fcn, insan haklar\u0131n\u0131n \u00f6nemini anlatabilmeye ve kamu oyunu bilgilendirmeye d\u00f6n\u00fck \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 dahi ku\u015fkuyla kar\u015f\u0131lan\u0131r. Toplum ve medya dahi, \u00e7o\u011funlukla konuya milliyet\u00e7i a\u00e7\u0131dan yakla\u015f\u0131r;47<\/sup> insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00fclkenin yurt d\u0131\u015f\u0131na jurnal edilmesi bi\u00e7iminde alg\u0131lan\u0131r; \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 yapan “s\u00f6zde insan haklar\u0131 savunucusu” su\u00e7lamas\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ger\u00e7ekte savunulan, her insan\u0131n, s\u0131rf insan olmas\u0131ndan dolay\u0131 sahip olmas\u0131 gereken haklard\u0131r, savunulan, insanl\u0131k onuru ve insanl\u0131\u011fa duyulan sayg\u0131d\u0131r; savunulan \u00f6ncelikle devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda zay\u0131f durumdaki bireyin hakk\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00d6te yandan, bir \u00e7at\u0131\u015fma ya da olay s\u0131ras\u0131nda devlet g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinden kimilerinin ya\u015famlar\u0131n\u0131 kaybetmeleri ya da kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 durum kar\u015f\u0131s\u0131nda onlar\u0131n ve geride kalan aile bireylerinin haklar\u0131n\u0131n savunulmas\u0131 ve insan haklar\u0131 ihlalinin olabildi\u011fince giderilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 da, bu kurulu\u015flar\u0131n g\u00f6rev alan\u0131na girmelidir. Eyl\u00fcl sonu\/1999 ceza evleri ba\u015fkald\u0131rmalar\u0131nda \u0130stanbul Baro Ba\u015fkan\u0131n\u0131n, Ba\u015fsavc\u0131yla birlikte ceza evlerini dola\u015farak olay\u0131n bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde \u00e7aba sarfetmeleri; Irak’ta PKK’n\u0131n eline d\u00fc\u015fen askerlerin yurda iadesi u\u011fra\u015f\u0131na bir milletvekili ile birlikte \u0130nsan Haklar\u0131 Derne\u011fi Ba\u015fkan\u0131 ve kimi \u00fcyelerin kat\u0131lmas\u0131 olumlu \u00f6rneklerdir. Ger\u00e7i, devletin demokratik, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l ve gerekti\u011finde uzla\u015fmac\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fini anlamakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekenler ve devleti olaylara sadece \u015fiddetle yakla\u015fman\u0131n ve \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n arac\u0131 olarak g\u00f6renler, “devlet ter\u00f6ristle pazarl\u0131k ya da anla\u015fma yapmaz” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle bu olaylar\u0131 ele\u015ftirmi\u015flerdir.48<\/sup> Olaylara sadece \u015fiddetle gidilmesi gerekti\u011fine inananlar, \u015fiddetin \u015fiddet ve nefret do\u011furdu\u011funu, \u015fiddetin ayn\u0131 zamanda pek \u00e7ok gen\u00e7 insan\u0131n ya\u015fam hakk\u0131n\u0131 kaybetmesi ya da kaybedece\u011fi anlam\u0131na geldi\u011fini genellikle ak\u0131llar\u0131na getirmezler. Bu ki\u015filer, \u0130ngiltere’de Ba\u015fbakan Tony Blair h\u00fck\u00fcmetinin bar\u0131\u015f i\u00e7in IRA ile pazarl\u0131k etti\u011fini g\u00f6z ard\u0131 ederler. Tony Blair, 28. Eyl\u00fcl 1999 g\u00fcn\u00fc, partisinin 100. Y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fcn kutland\u0131\u011f\u0131 Kurultayda, “\u015eiddete ba\u011f\u0131ml\u0131 olanlar, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l yakla\u015f\u0131m\u0131 vatana ihanet g\u00f6renler, Kuzey irlanda’n\u0131n gelece\u011fini bunlar belirlemesin” derken, devletin uzla\u015fmac\u0131 yan\u0131n\u0131 ve sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zme amac\u0131n\u0131 ortaya koymaktayd\u0131.49<\/sup><\/p>\n\n\n\n Konuya bu y\u00f6nden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, insan haklar\u0131 ihlalinde taraf olmayan, konusunda uzmanla\u015fm\u0131\u015f, yans\u0131z konumda bulunan ve olaylarda \u00e7\u0131kar\u0131 bulunmayan sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin, \u015fiddetin ve insan haklar\u0131 ihlallerinin azalmas\u0131ndaki etkinli\u011fi ve \u00f6nemi anla\u015f\u0131l\u0131r. Bu bak\u0131\u015f ulus\u00e7uluk anlay\u0131\u015f\u0131yla da ba\u011fda\u015f\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fclkenin \u00e7\u0131kar\u0131, olaylar\u0131n d\u00fcr\u00fcst ve do\u011fru de\u011ferlendirilmesinde; \u00fclkenin sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131, insan haklar\u0131 ihlallerinin giderek azalmas\u0131ndad\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131 konusunda \u00e7al\u0131\u015fan g\u00f6n\u00fcll\u00fc sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri, olanak sa\u011fland\u0131\u011f\u0131nda, bu amaca ula\u015fmada en yararl\u0131 kurulu\u015flar olabilirler. Nitekim bunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi T\u00fcrkiye’de 17 A\u011fustos Depreminde g\u00f6zlendi. Bu olayda binlerce g\u00f6n\u00fcll\u00fc, deprem b\u00f6lgesine sivil toplum kurulu\u015flar\u0131 organizasyonlar\u0131 i\u00e7inde yard\u0131ma ko\u015ftu, sivil toplum kurulu\u015fu olarak AKUT g\u00f6n\u00fcll\u00fcleri, devletten \u00f6nce kurtarma faaliyetine ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bir yazara g\u00f6re bu durum, AKUT’un, sa\u011f kalanlar\u0131 kurtarmak i\u00e7in enkaz\u0131n alt\u0131na devlet g\u00f6revlilerinden \u00f6nce girmesidir.50<\/sup> Nitekim, Deprem sonras\u0131nda, 101 ST\u00d6’n\u00fcn, “Kamuoyuna” ba\u015fl\u0131kl\u0131 ortak \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131nda; “bu, \u00e7ok farkl\u0131 kesimlerin ortak ak\u0131lda bulu\u015fmas\u0131d\u0131r, devam\u0131 gelecek”51<\/sup> demeleri, sevindirici ve umut vericidir. Sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fc olarak AKUT’un ve bir devlet kurulu\u015fu olan sivil savunma kurulu\u015funun benzer olaylarda yurt d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00fclke a\u00e7\u0131s\u0131ndan onur verici olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n Sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin resmi devlet kurulu\u015flar\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 olmamalar\u0131, insan haklar\u0131 ihlallerinde yanda\u015f konumda bulunmamalar\u0131, g\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, verdikleri raporlar\u0131 kamu oyu nezdinde etkili ve g\u00fcvenilir k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n ST\u00d6’nin insan haklar\u0131 konusundaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ulusal ve uluslararas\u0131 alanda olabilir. \u0130nsan haklar\u0131 konusunda u\u011fra\u015f veren uluslararas\u0131 ST\u00d6, raporlar\u0131n\u0131 d\u00fcnya kamuoyuna duyururlar, bir t\u00fcr uluslararas\u0131 bask\u0131 grubu rol\u00fcn\u00fc oynarlar ve devletleri etkilerler. Ola\u011fan\u00fcst\u00fc durumlarda \u00fclke d\u0131\u015f\u0131ndan olay yerine yard\u0131m ak\u0131\u015f\u0131 daha kolay olur, d\u0131\u015f \u00f6rg\u00fctlerce bu yol daha g\u00fcvenilir bulunabilir.<\/p>\n\n\n\n Yukar\u0131daki a\u00e7\u0131klamalar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda kendilerini insan haklar\u0131n\u0131n geli\u015fimine ve korumas\u0131na adam\u0131\u015f ST\u00d6’nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 boyutta toplayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n Hukuksal ve Siyasal Boyut<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n hukuksal ve siyasal boyutu, insan hakk\u0131n\u0131n i\u00e7 hukukta ve d\u00fc\u015f\u00fcncede evrensel niteli\u011fiyle kabul\u00fcn\u00fcn sa\u011flanmas\u0131; bireyin devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda korunmas\u0131, ona i\u015fkence yap\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi, Anayasaca ve ba\u011fl\u0131 olunan uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmelerle g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nan ki\u015fi g\u00fcvenli\u011finin ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin ya\u015fama ge\u00e7irilmesidir.<\/p>\n\n\n\n Sosyal ve Ekonomik Boyut<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n sosyal ve ekonomik boyutu, ezilen, sald\u0131r\u0131ya u\u011frayan, “bakire gelin isteriz”52<\/sup> s\u00f6z\u00fc \u00fczerine kendini yakan kad\u0131nlar\u0131n, sokak \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n haklar\u0131d\u0131r; kimsesizlerin, k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta “eti senin kemi\u011fi benim” anlay\u0131\u015f\u0131yla \u00fcretim \u00e7arklar\u0131na kapt\u0131r\u0131lan \u00e7ocuklar\u0131n, e\u011fitim yapamayanlar\u0131n korunmas\u0131d\u0131r ve k\u00f6leli\u011fin \u015fu veya bu bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Yard\u0131m ve Yard\u0131mla\u015fma Boyutu<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc boyut, deprem, sel, yang\u0131n gibi do\u011fal afetlerde ac\u0131 \u00e7eken, sefil olan ki\u015filere yard\u0131m sa\u011flamak, onlar\u0131n ac\u0131lar\u0131n\u0131 hafifletmektir. Hi\u00e7bir \u015fey yap\u0131lamazsa dahi b\u00f6lgeye gidilerek ve bizzat \u00e7al\u0131\u015f\u0131larak ac\u0131lar\u0131 payla\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n ST\u00d6’nin, insan haklar\u0131n\u0131n halka mal edilebilmesi, toplumda \u00e7at\u0131\u015fma yerine insan sevgisi ve dayan\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn olu\u015fmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7abalar\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmeleri konuyu \u00fc\u00e7 boyutuyla ele almalar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131 ba\u015fl\u0131kl\u0131 ya da insan haklar\u0131yla ilgili konularda \u00e7al\u0131\u015fan ST\u00d6, hukuksal, siyasal, ekonomik ve sosyal alanda insan haklar\u0131yla ilgili elveri\u015fli ko\u015fullar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da say\u0131lan etkinliklerle ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar:<\/p>\n\n\n\n Hukuksal geli\u015fim, tan\u0131t\u0131m ve ileti\u015fim<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu ama\u00e7la, insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131yla ilgili yasama ve y\u00fcr\u00fctme organlann\u0131n yapaca\u011f\u0131 d\u00fczenleyici i\u015flemlerin haz\u0131rlanmas\u0131nda ve kabul\u00fcnde etkili olurlar; insan haklar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki engellerin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in u\u011fra\u015f\u0131rlar; insan haklar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayan kurallar\u0131n kabul\u00fcne ve uygulamaya konulmas\u0131na kar\u015f\u0131 tav\u0131r al\u0131rlar; insan haklar\u0131yla ilgili uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmelerin haz\u0131rlanmas\u0131na katk\u0131da bulunurlar ve onaylanmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba sarfederler. Ayr\u0131ca, konferanslar, seminer ve sempozyum, panel gibi bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalarla ve yay\u0131nlarla insan haklar\u0131 hukukunun tan\u0131t\u0131m\u0131 ve geli\u015fimi yolunda u\u011fra\u015f\u0131rlar. B\u00f6ylece ST\u00d6, insan haklar\u0131n\u0131 daraltan ve s\u0131n\u0131rlayan hukuksal, siyasal, ekonomik ve sosyal engeller kar\u015f\u0131s\u0131nda tav\u0131r alabilirler; insan haklar\u0131n\u0131n tan\u0131t\u0131m\u0131nda, benimsenmesinde, geli\u015fiminde, ulusal ve uluslararas\u0131 alanda insan haklar\u0131 standard\u0131n\u0131n y\u00fckseltilmesinde etkin bir bi\u00e7imde rol alabilirler, kendi aralar\u0131nda ileti\u015fim kurabilirler, yard\u0131mla\u015fma sa\u011flayabilirler.<\/p>\n\n\n\n Kamu oyununun deste\u011fini sa\u011flamak<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n ST\u00d6 insan haklar\u0131ndaki temel sorunlar\u0131 topluma ula\u015ft\u0131rmada yard\u0131mc\u0131 olurlar. Bu sorunlar\u0131n sorumlular\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131rlar, topluma ve ilgili yerlere duyururular. \u00d6zellikle topluma ula\u015fmayan, bas\u0131n ya da h\u00fck\u00fcmetler taraf\u0131ndan sans\u00fcr edilen ya da media taraf\u0131ndan yeterli reyting sa\u011flamayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek \u00fczerinde durulmayan insan haklar\u0131 ihlallerini, halka duyurmada ve topluma mal etmede ve kar\u015f\u0131 durma bilincinin olu\u015fmas\u0131nda etkili olabilirler. Bu arada insan haklar\u0131 ihlalleri kar\u015f\u0131s\u0131nda uluslararas\u0131 kurulu\u015flarla ileti\u015fim kurarak, dayan\u0131\u015fma i\u00e7ine girebilirler.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131 e\u011fitimi sa\u011flamak<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu kurulu\u015flar \u00e7e\u015fitli yollarla insan haklar\u0131 e\u011fitimi sa\u011flarlar. Bireye, \u00f6ncelikle, s\u0131rf insan olmas\u0131 nedeniyle sahip oldu\u011fu hakk\u0131 anlat\u0131lmal\u0131; daha sonra insan haklar\u0131 ihlallerinde ulusal ve uluslararas\u0131 ba\u015fvuru yollar\u0131 g\u00f6sterilmelidir. \u0130nsan haklar\u0131 e\u011fitimini kapsayan programlar, medyayla, e\u011fitim kurumlar\u0131yla ve olanakl\u0131 oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde kamu kurulu\u015flar\u0131yla i\u015fbirli\u011fini i\u00e7ermelidir.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131 ihlalleri kar\u015f\u0131s\u0131nda tav\u0131r almak<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan haklar\u0131 ihlalerinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zamanlarda, ST\u00d6’nin, \u00f6zellikle insan haklar\u0131yla ilgili olanlar\u0131n, yapabilecekleri bir\u00e7ok i\u015f vard\u0131r. Bilgi toplama, yol g\u00f6sterme, eylemli olarak tav\u0131r alma, ulusal ve uluslararas\u0131 kurulu\u015flar\u0131 bilgilendirme ve i\u015fbirli\u011fine gitme, hukuk\u00e7ular ve sa\u011fl\u0131k personeli arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yard\u0131m sa\u011flamak bu kapsam i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n Ara\u015ft\u0131rma ve inceleme<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n ST\u00d6 insan haklar\u0131yla ilgili konularda, \u00f6rne\u011fin i\u015fkence, k\u00f6t\u00fc muamele, sokak \u00e7ocuklar\u0131. uyu\u015fturucu kullan\u0131m\u0131, kad\u0131n haklar\u0131, \u00e7ocuk haklar\u0131 gibi konularda uluslararas\u0131 d\u00fczeyde ara\u015ft\u0131rma ve incelemeler yapabilirler ve yap\u0131lm\u0131\u015f incelemelerden yararlanabilirler.<\/p>\n\n\n\n ST\u00d6’nin bu etkinliklerde bulunabilmesi, do\u011fal olarak, konuda uzmanla\u015fmay\u0131 ve \u00f6rg\u00fctlenmeyi gerekli k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n ULUSLARARASI S\u0130V\u0130L TOPLUM \u00d6RG\u00dcTLER\u0130 (UST\u00d6)<\/strong><\/p>\n\n\n\n Herhangi bir devlete ba\u011fl\u0131 olmayan g\u00f6n\u00fcll\u00fc uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctler de insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynarlar. Bu \u00f6rg\u00fctler \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ve yapt\u0131klar\u0131 insan haklar\u0131na ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fen saptamalar\u0131 kamuoyuna duyurmak suretiyle bask\u0131 grubu gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Uluslararas\u0131 alanda insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fan en \u00f6nemli sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri aras\u0131nda, Merkezi Londra’da bulunan Uluslararas\u0131 Af \u00d6rg\u00fct\u00fc (Amnesty international),53<\/sup>] PEN kul\u00fcpleri,54<\/sup> Cenevre’de Uluslararas\u0131 Hukuk Komisyonu,55<\/sup> Cenevre’de Uluslararas\u0131 K\u0131z\u0131lha\u00e7 ve K\u0131z\u0131lay \u00d6rg\u00fctleri Birli\u011fi,56<\/sup> Merkezi Viyana’da bulunan Uluslararas\u0131 Bas\u0131n Enstit\u00fcs\u00fc (IPI), Merkezi New York’ta bulunan ve temelde bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunan Gazetecileri Koruma Komitesi (CPJ) say\u0131labilir. Uluslararas\u0131 Af \u00d6rg\u00fct\u00fc ve Uluslararas\u0131 Hukuk Komisyonu, ayn\u0131 zamanda, Birle\u015fmi\u015f Milletler ve Avrupa Konseyi’nde dan\u0131\u015fman stat\u00fcs\u00fcne sahiptirler.57<\/sup><\/p>\n\n\n\n \u00d6te yandan, D\u00fcnya Seksoloji Birli\u011fi (WAS), sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fc olarak, 1999 y\u0131l\u0131 Hong Kong Toplant\u0131s\u0131nda, bireylere istedi\u011fi ki\u015fiyle evlenme ve istedi\u011fi kadar \u00e7ocuk yapma ve do\u011fum kontrol haklar\u0131 tan\u0131nmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde t\u00fcm h\u00fck\u00fcmetlere \u00e7a\u011fr\u0131 niteli\u011findeki “Cinsel Haklar Bildirgesi”ni kabul etmi\u015ftir.58<\/sup><\/p>\n\n\n\n T\u00dcRK\u0130YE’DE S\u0130V\u0130L TOPLUM \u00d6RG\u00dcTLER\u0130 A\u00c7ISINDAN ANAYASAL DURUM<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1982 Anayasas\u0131, temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere ve \u00f6zellikle, d\u00fc\u015f\u00fcnceyi a\u00e7\u0131klama ve yayma, dernek kurma, toplant\u0131 ve g\u00f6steri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc d\u00fczenleme \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine \u00f6nemli k\u0131s\u0131tlamalar getirdi; derneklere, vak\u0131flara, sendikalara ve kamu kurumu niteli\u011findeki meslek kurulu\u015flar\u0131na siyasal ama\u00e7 g\u00fctmeme, siyasal faaliyette bulunmama, siyasal partilere destek olmama, bu ama\u00e7la birlikte hareket etmeme yasa\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6rd\u00fc (m. 33); siyasal partilerin yurt d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenmeleri, kad\u0131n kolu, gen\u00e7lik kolu benzeri kurulu\u015flar meydana getirmeleri \u00f6nlendi, yabanc\u0131 devletlerden, uluslararas\u0131 kurulu\u015flardan ve T\u00fcrk uyru\u011funda olmayan ger\u00e7ek ve t\u00fczel ki\u015filerden maddi yard\u0131m alan siyasal partilerin temelli kapat\u0131lmas\u0131 esas\u0131 getirildi (m. 69). 1982 Anayasas\u0131, siyasal partilerle sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri aras\u0131nda olmas\u0131 gereken g\u00f6bek ba\u011f\u0131n\u0131 kesti, siyasal partilere kat\u0131l\u0131m\u0131 tabanda daraltt\u0131.59<\/sup><\/p>\n\n\n\n Dernekler y\u00f6n\u00fcnden “siyasi ama\u00e7 g\u00fctme, siyasi faaliyette bulunma, siyasi partilerden destek g\u00f6rme ve onlara destek olma, \u00f6teki ST\u00d6’yle ortak ama\u00e7l\u0131 hareket etme; siyasal partiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise yurt i\u00e7inde ve yurt d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenme” yasaklar\u0131, Anayasada 1995 y\u0131l\u0131nda 4121 say\u0131l\u0131 yasayla yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, Anayasada, ST\u00d6’ne b\u0131rak\u0131lan \u00f6zg\u00fcr alan, hala yasakl\u0131 ve k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. Siyasi Partiler Yasas\u0131nda Anayasaya uygun de\u011fi\u015fiklik birka\u00e7 ay \u00f6nce yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Anayasan\u0131n, dernek kurma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcyle ilgili, 4121 say\u0131l\u0131 yasayla de\u011fi\u015fik 33. maddesine g\u00f6re, “herkes, \u00f6nceden izin almaks\u0131z\u0131n dernek kurma hakk\u0131na sahiptir. Dernek kurabilmek i\u00e7in kanunun g\u00f6sterdi\u011fi bilgi ve belgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir… Hi\u00e7 kimse bir derne\u011fe \u00fcye olmaya ve dernekte \u00fcye kalmaya zorlanamaz.” Madde, ayr\u0131ca, dernek kurma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kullan\u0131lmas\u0131nda uygulanacak bi\u00e7im, ko\u015ful ve usullerin yasayla g\u00f6sterilmesini \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Dernekler, yasan\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hallerde yarg\u0131\u00e7 karar\u0131yla kapat\u0131labilecek ya da faaliyetten al\u0131konulabileceklerdir. Ayr\u0131ca, Anayasada say\u0131l\u0131 hallerde, gecikmede sak\u0131nca varsa, yasayla yetkilendirilen y\u00f6netsel makam derne\u011fi faaliyetten men edebilecektir. Bu merciin karar\u0131 24 saat i\u00e7inde hakimin onay\u0131na sunulacak, hakim karar\u0131n\u0131 48 saat i\u00e7inde a\u00e7\u0131klayacakt\u0131r; aksi halde bu karar y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kalkacakt\u0131r. Dernek kurma hakk\u0131yla ilgili olarak, Silahl\u0131 Kuvvetler mensuplar\u0131na, kolluk kuvvetlerine ve g\u00f6revlerinin gerektirdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde devlet memurlar\u0131na yasayla s\u0131n\u0131rlama getirilebilecektir (m. 33). Bu madde h\u00fck\u00fcmleri vak\u0131flarla ilgili olarak da uygulanacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Anayasaya g\u00f6re, sendikalar, siyas\u00ee grev ve lokavt, dayan\u0131\u015fma grevi ya da lokavt\u0131 yapamazlar (m. 54). Toplu i\u015f s\u00f6zle\u015fmesinin nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131 yasayla d\u00fczenlenecektir (m. 53).<\/p>\n\n\n\n \u00d6te yandan, kamu kurumu niteli\u011findeki meslek kurulu\u015flar\u0131 ama\u00e7lar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda faaliyette bulunamazlar (m. 135). Ama\u00e7lar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda faaliyet g\u00f6steren kamu kurumu niteli\u011findeki meslek kurulu\u015flar\u0131n\u0131n sorumlu organlar\u0131n\u0131n g\u00f6revine, yasan\u0131n belirledi\u011fi makam\u0131n veya Cumhuriyet savc\u0131s\u0131n\u0131n istemi \u00fczerine mahkeme karar\u0131yla son verilir, yerlerine yenileri se\u00e7ilir. Ancak, Anayasada say\u0131lan nedenlerin gerektirdi\u011fi durumlarda, gecikmede sak\u0131nca varsa, meslek kurulu\u015fu ya da \u00fcst kurulu\u015f, yasan\u0131n yetkilendirdi\u011fi y\u00f6netsel makamca faaliyetten men edilebilir. Bu makam\u0131n karar\u0131 24 saat i\u00e7inde yarg\u0131c\u0131n onay\u0131na sunulur; yarg\u0131\u00e7 karar\u0131n\u0131 48 saat i\u00e7inde a\u00e7\u0131klar, aksi halde y\u00f6netsel karar kendili\u011finden y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kalkar (m.135).<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca, Anayasada, dernekler, vak\u0131flar, sendikalar ve kamu kurumu niteli\u011findeki meslek kurulu\u015flar\u0131na getirilen bir ba\u015fka ortak yasak, toplant\u0131 ve g\u00f6steri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc d\u00fczenleme hakk\u0131yla ilgili 34. maddenin son f\u0131kras\u0131ndad\u0131r. Bu h\u00fckme g\u00f6re, dernekler, vak\u0131flar, sendikalar ve kamu kurumu niteli\u011findeki meslek kurulu\u015flar\u0131 kendi konu ve ama\u00e7lar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda toplant\u0131 ve g\u00f6steri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc d\u00fczenleyemeyeceklerdir. Bu kural, Anayasada bu kurulu\u015flar i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen, “siyasi ama\u00e7 g\u00fctmeme, siyasi faaliyette bulunmama” yasa\u011f\u0131n\u0131n 1995 y\u0131l\u0131nda kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131, pratikte, b\u00fcy\u00fck oranda etkisiz k\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, siyasal ama\u00e7 g\u00fctme ve siyasal etkinliklerde bulunma, ancak, toplant\u0131 ve g\u00f6steri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc yapabilme hakk\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 ile b\u00fct\u00fcnl\u00fck ve anlam kazan\u0131r. Maddeye g\u00f6re, toplant\u0131 ve g\u00f6steri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc d\u00fczenleme hakk\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131nda uygulanacak bi\u00e7im, ko\u015ful ve usuller yasaya b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yasan\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi yetkili merci, Anayasada say\u0131lan hallerde toplant\u0131 ve g\u00f6steri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yasaklayabilir ya da iki ay\u0131 ge\u00e7memek \u00fczere erteleyebilir. 2911 say\u0131l\u0131 Toplant\u0131 ve G\u00f6steri Y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fleri Yasas\u0131 ise, 12 Eyl\u00fcl d\u00f6neminde \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve bu nedenle Anayasaya ayk\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclemeyecek t\u00fcrdendir.<\/p>\n\n\n\n 1982 Anayasas\u0131, 1995’te yap\u0131lan de\u011fi\u015fikli\u011fe kar\u015f\u0131n bireyler ve ST\u00d6 \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri y\u00f6n\u00fcnden, hala may\u0131nl\u0131 alan gibidir. Anayasada 1995 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle, bir yandan sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin siyasal ama\u00e7 g\u00fctme ve siyasal faaliyette bulunma yasa\u011f\u0131 kald\u0131r\u0131l\u0131rken; \u00f6te yandan siyasal faaliyetlerin uygulama ara\u00e7lar\u0131 olan toplant\u0131 ve g\u00f6steri\u015f y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc d\u00fczenleme; siyasal ve dayan\u0131\u015fma ama\u00e7l\u0131 grev ve lokavt yapma, i\u015fi yava\u015flatma, verimi d\u00fc\u015f\u00fcrme; ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 faaliyette bulunma yasaklar\u0131 sakl\u0131 tutulmu\u015ftur. Ayr\u0131ca, bu kurulu\u015flar (sendikalar hari\u00e7), Anayasada say\u0131lan hallerde, “gecikmede sak\u0131nca varsa” yasayla belirlenen bir “y\u00f6netsel merci” taraf\u0131ndan \u00fc\u00e7 g\u00fcne kadar varan bir s\u00fcre i\u00e7in faaliyetten al\u0131konulabilecektir (m. 33, 135). Anayasada 1995 tarihinde 4121 say\u0131l\u0131 yasayla yap\u0131lan de\u011fi\u015fikli\u011fe kar\u015f\u0131n, hala, demokratik bir toplumda bulunmas\u0131 gereken y\u00f6netime kar\u015f\u0131 tepki verebilme kanallar\u0131 b\u00fcy\u00fck oranda t\u0131kal\u0131d\u0131r. ST\u00d6’ne, 1982 Anayasas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fc\u015fen en \u00f6nemli i\u015flev, bu kanallar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 demokrasi ara\u00e7lar\u0131na i\u015flerlik kazand\u0131r\u0131lmas\u0131 ve Anayasada, demokratik yollarla gerekli de\u011fi\u015fikliklerin yap\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde u\u011fra\u015f verilmesidir.<\/p>\n\n\n\n \u0130NSAN HAKLARI A\u00c7ISINDAN T\u00dcRK\u0130YE S\u0130V\u0130L TOPLUM \u00d6RG\u00dcTLER\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye’de, insan haklar\u0131 konusunda \u00e7al\u0131\u015fan sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri, dernek ya da vak\u0131f bi\u00e7iminde yap\u0131lanm\u0131\u015flard\u0131r. Benzer ama\u00e7lar g\u00fcden kurulu\u015fumuz, “T\u00fcrkiye \u0130nsan Haklar\u0131 Kurumu (T\u0130HAK)” ad\u0131yla, “vak\u0131f” t\u00fczelki\u015fili\u011finde \u00e7ok yeni bir tarihte kurulmu\u015ftur. Ba\u015far\u0131 dileklerimizi bu vesileyle sunmak isteriz.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye’de, \u0130nsan Haklar\u0131 Derne\u011fi’nin ve insan haklar\u0131yla ilgili konularda \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6teki derneklerin, b\u00fcy\u00fck oranda y\u00f6neticilerinin fedakarl\u0131klar\u0131na dayanan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n fazla ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylenemez. Bunun nedenlerini \u015fu ba\u015fl\u0131klarda toplayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye’de, insan haklar\u0131n\u0131n \u00f6nemi ve korunmas\u0131 konusunda olu\u015fan bilincin yeterli olmamas\u0131nda, bireye de\u011fil, devlete \u00f6ncelik tan\u0131yan, devletin korunmas\u0131 gerekti\u011fi inanc\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karan geleneksel anlay\u0131\u015f\u0131n; Anayasada, “insan haklar\u0131na dayanan” yerine “insan haklar\u0131na sayg\u0131 duyan” s\u00f6zc\u00fcklerini kullanan g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ve konuya milliyet\u00e7ilik g\u00f6zl\u00fckleri ile bak\u0131lmas\u0131n\u0131n etkili oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Ancak, esas neden, demokratik y\u00f6netimin fazla \u00f6nemsenmemesi ve \u00f6z\u00fcmsenmemesidir.<\/p>\n\n\n\n Bir ba\u015fka talihsizlik insan haklar\u0131n\u0131n, devlete ve devlet otoritelerine kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclebilecek bir haklar olmas\u0131ndad\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n, devlete kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclebilmesi ve evrensel niteli\u011fi nedeniyle ba\u015fka \u00fclkelerin ya da kurulu\u015flar\u0131n olaya kar\u0131\u015fmas\u0131na olanak tan\u0131mas\u0131, insan hakk\u0131n\u0131 savunmay\u0131 ama\u00e7 edinen ST\u00d6’ni antipatik k\u0131lmaktad\u0131r. Konuya milliyet\u00e7ilik a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu kurulu\u015flar\u0131n su\u00e7land\u0131klar\u0131 ve ulusal\u00fcst\u00fc organlar\u0131n m\u00fcdahelesinin reddedildi\u011fi g\u00f6zlenmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6te yandan konuyla ilgili ST\u00d6’nin de, g\u00f6revlerini, insan hakk\u0131n\u0131n sadece devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda savunulmas\u0131 gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde alg\u0131lamalar\u0131, \u00f6rne\u011fin, ter\u00f6r kurbanlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ayn\u0131 duyarl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6stermemeleri kar\u015f\u0131 ele\u015ftiriyi artt\u0131rmaktad\u0131r. Su\u00e7lunun “insan hakk\u0131” yan\u0131nda, “kurban\u0131n hakk\u0131” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131 tez olarak at\u0131lmas\u0131na neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n SONU\u00c7<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1982 Anayasas\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc siyaset anlay\u0131\u015f\u0131, siyasi partilerin resmi devlet ideolojisinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi alanda Anayasa ve yasalar \u00e7er\u00e7evesinde siyaset yapmalar\u0131 ve iktidar\u0131 elde etmek i\u00e7in kendilerine tan\u0131nan g\u00f6reli serbestlik i\u00e7inde etkinlik g\u00f6stermeleri esas\u0131na dayanmaktad\u0131r. Bu anlay\u0131\u015f, sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerine temelde ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda s\u0131n\u0131rl\u0131 bir etkinlik alan\u0131 b\u0131rakmaktad\u0131r. 1982 Anayasas\u0131, sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin, siyasetin d\u0131\u015f\u0131nda kalmas\u0131n\u0131 ye\u011fledi\u011fi izlenimini vermektedir. Ger\u00e7ekte sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin siyasetten uzak tutulmas\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f \u00e7o\u011fulcu demokrasinin gerekleriyle ba\u011fda\u015fmamaktad\u0131r. Sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin insan haklar\u0131n\u0131 koruyucu i\u015flevini yerine getirebilmeleri, b\u00fcy\u00fck oranda, \u00e7a\u011fda\u015f ve demokratik bir toplumun varl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Anayasan\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, “\u00e7a\u011fda\u015f medeniyet d\u00fczeyine ula\u015fma” (Anayasa Ba\u015flang\u0131\u00e7); “T\u00fcrk Toplumunu \u00e7a\u011fda\u015f uygarl\u0131k seviyesinin \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131karma” (Anayasa, m. 174) amac\u0131, sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin \u00f6zg\u00fcr bir ortamda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015febilir. Sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri kendilerine b\u0131rak\u0131lan \u00f6zg\u00fcr ortamda sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcreten kurulu\u015flar durumuna d\u00f6n\u00fc\u015febilmelidir.<\/p>\n\n\n\n Sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri insan haklar\u0131 ihlallerini denetlemek, saptamak, ulusal ve uluslararas\u0131 d\u00fczeyde kamu oyunu bilgilendirmek, insan haklar\u0131 ihlal edilen ki\u015filerin ulusal ve uluslararas\u0131 organlara ba\u015fvurusunda yard\u0131mc\u0131 olmak konular\u0131nda etkili i\u015flev y\u00fcklenebilirler. Ayr\u0131ca, insan haklar\u0131yla ilgili gerekli inceleme, yay\u0131n, duyuru yapabilirler, ulusal ve uluslararas\u0131 d\u00fczeyde toplumsal ve bilimsel toplant\u0131lar d\u00fczenleyebilirler ve b\u00f6ylece kamunun, insan haklar\u0131 konusunda duyarl\u0131\u011f\u0131m ve ulusal bilincin geli\u015fimini sa\u011flayabilirler, insan haklar\u0131yla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctlerle ileti\u015fim ve birlikteliklerinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi etkinliklerini artt\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsan\u0131n, s\u0131rf insan olmas\u0131 nedeniyle bir tak\u0131m haklara sahip olmas\u0131 gerekti\u011fi; insan hakk\u0131na sahip olman\u0131n her insan\u0131n ortak g\u00fcvencesi oldu\u011fu; insan haklar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in u\u011fra\u015f vermenin insanl\u0131k onurunun gere\u011fi bulundu\u011fu ve evrensel nitelik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131; insan hakk\u0131n\u0131n milliyet\u00e7ili\u011fin dar kal\u0131plar\u0131 i\u00e7inde tutulamayaca\u011f\u0131 herkes\u00e7e anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 1<\/sup> Meydan Larousse, Sabah Gazetesi Da\u011f\u0131t\u0131m\u0131, Cilt (C) 18, s. 304.<\/p>\n\n\n\n 2<\/sup> Leslie Lipson, Politika Biliminin Temel Sorunlar\u0131 (\u00c7ev: Tun\u00e7er Karamustafao\u011flu), A\u00dcHF Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1978, s. 141.<\/p>\n\n\n\n 3<\/sup> Mehmet Ali A\u011fao\u011fullan, Eski Yunan’da Siyaset Felsefesi, Verso Yay\u0131n\u0131, Ankara 1989, s. 293.<\/p>\n\n\n\n 4<\/sup> AnaBritannica, H\u00fcrriyet Da\u011f\u0131t\u0131m\u0131, C. 16, s. 368.<\/p>\n\n\n\n 5<\/sup> Mehmet Semih Gemalmaz, \u0130nsan Haklar\u0131 Hukukunun Genel Teorisine Giri\u015f, Beta Yay\u0131n\u0131, \u0130stanbul, 1997, s. 28.<\/p>\n\n\n\n 6<\/sup> AnaBritannica, C. 10, s. 237.<\/p>\n\n\n\n 7<\/sup> a.y.<\/p>\n\n\n\n 8<\/sup> AnaBritannica, C. 10, s. 237.<\/p>\n\n\n\n 9<\/sup> AnaBritannica, C. 21, s. 54-55.<\/p>\n\n\n\n 10<\/sup> Edmund Burk ve David Hume, do\u011fal haklar\u0131n kabul\u00fcyle toplumsal d\u00fczenin bozulaca\u011f\u0131; John Stuart Mill, haklar\u0131n yarar temeline dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi; Marksistler de, haklar\u0131n ki\u015fiye de\u011fil topluma ait oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle insan haklar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 11<\/sup> Her ne kadar prati\u011fe ge\u00e7memi\u015f ve \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa, ger\u00e7ekte daha \u00f6nce, 1793 Frans\u0131z Anayasas\u0131nda da, ilk kez, kimi sosyal haklara yer verilmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n 12<\/sup> Mehmet Semih Gemalmaz, a.g.e., s. 73.<\/p>\n\n\n\n 13<\/sup> Bkz. B\u00fclent Tan\u00f6r, Anayasa Hukukunda Sosyal Haklar, May Yay\u0131n\u0131, \u0130stanbul, 1978, s. 158.<\/p>\n\n\n\n 14<\/sup> Fazla bilgi i\u00e7in bkz. Seha Meray, Devletler Hukukuna Giri\u015f, 3. Bas\u0131, C. 1, SBF Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1968, s. 57-62.<\/p>\n\n\n\n 15<\/sup> T\u00fcrkiye, 1932’de, Milletler Cemiyeti’ne kat\u0131lmas\u0131yla ILO’nun do\u011fal \u00fcyesi oldu; 1989’da “\u0130\u015f ve Meslek Bak\u0131m\u0131ndan Ayr\u0131m Yap\u0131lmamas\u0131 Hakk\u0131nda 111 Say\u0131l\u0131 S\u00f6zle\u015fme”ye ayk\u0131r\u0131 davrand\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle “\u00f6zel paragrafta” yer ald\u0131; 1992’de 87 say\u0131l\u0131 s\u00f6zle\u015fme ile “Kamu Hizmetlerinde \u00d6rg\u00fctlenme Hakk\u0131n\u0131n Korunmas\u0131 ve istihdam Ko\u015fullar\u0131n\u0131n Belirlenmesi Y\u00f6ntemlerine \u0130li\u015fkin 151 Say\u0131l\u0131 S\u00f6zle\u015fme”nin TBMM’nce 3847 say\u0131l\u0131 yasa ile onanmas\u0131 \u00fczerine kara liste olarak de\u011ferlendirilen “\u00f6zel paragraftan” \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n 16<\/sup> Fazla bilgi i\u00e7in bkz. Mesut G\u00fclmez, Sendikal Haklar\u0131n Uluslararas\u0131 Kurallar\u0131 ve T\u00fcrkiye, TODAlE Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1988, s.151-220.<\/p>\n\n\n\n 17<\/sup> Bu s\u00f6zle\u015fmenin birinci maddesine g\u00f6re, sava\u015f ya da bar\u0131\u015f zaman\u0131nda yap\u0131lan soyk\u0131r\u0131m uluslararas\u0131 su\u00e7tur. T\u00fcrkiye bu s\u00f6zle\u015fmeyi 1950 y\u0131l\u0131nda 5630 say\u0131l\u0131 yasayla onaylam\u0131\u015ft\u0131r (RG, 23.3.1950, Say\u0131: 7469).<\/p>\n\n\n\n 18<\/sup> Her T\u00fcrl\u00fc Irk Ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n Kald\u0131r\u0131lmas\u0131 Hakk\u0131nda. Uluslararas\u0131 S\u00f6zle\u015fme; BM Genel Kurulunca 21.12.1965 g\u00fcn\u00fc kabul edilmi\u015f, 4.1.1969 g\u00fcn\u00fc y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. T\u00fcrkiye bu S\u00f6zle\u015fmeyi 1972 y\u0131l\u0131nda imzalamakla beraber hen\u00fcz onaylamam\u0131\u015ft\u0131r. Bkz. Yekta G\u00fcng\u00f6r \u00d6zden – H. B\u00fclent Serim (Derl.), \u0130nsan Haklar\u0131na ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fcklerine \u0130li\u015fkin Uluslararas\u0131 S\u00f6zle\u015fmeler ve Bu S\u00f6zle\u015fmelere Yer Veren Anayasa Mahkemesi Kararlar\u0131, AYM Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1997, s. 55.<\/p>\n\n\n\n 19<\/sup> \u0130\u015fkence ve Di\u011fer Zalimane; \u0130nsanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 ya da K\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcc\u00fc Muamele ya da Cezaya Kar\u015f\u0131 BM S\u00f6zle\u015fmesi, T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan 21.4.1988 g\u00fcnl\u00fc ve 3441 say\u0131l\u0131 Yasa ile, ihtirazi kay\u0131tla onaylanmas\u0131 uygun bulunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n 20<\/sup> Kad\u0131nlara Kar\u015f\u0131 Her T\u00fcrl\u00fc Ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00d6nlenmesi Uluslararas\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi; 3.9.1981 g\u00fcn\u00fc y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir, T\u00fcrkiye bu S\u00f6zle\u015fmenin onanmas\u0131n\u0131 11.6.1985 g\u00fcnl\u00fc ve 3232 say\u0131l\u0131 yasayla uygun bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n 21<\/sup> \u00c7ocuk Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi, BM Genel Kurulunca 20.11.1989 g\u00fcn\u00fc kabul edilmi\u015f, 2.9.1990’da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. T\u00fcrkiye bu S\u00f6zle\u015fmenin onanmas\u0131n\u0131 9.12.1994 g\u00fcnl\u00fc ve 4058 say\u0131l\u0131 yasayla uygun bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n 22<\/sup> Human Rights Law Journal (HRLJ), 30 Haziran 1993, C. 14, No 5-6, s. 197-210 ve 211-214.<\/p>\n\n\n\n 23<\/sup> Fazla bilgi i\u00e7in bkz. Mehmet Semih Gemalmaz, a.g.e., s. 242-245.<\/p>\n\n\n\n 24<\/sup> Avrupa insan Haklar\u0131 Komisyonu, Dr. Kypros Chrysostomides ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 davada, T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmetinin 28.1.1987 tarihli beyan\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamalar\u0131 \u00f6ncelikle tart\u0131\u015fm\u0131\u015f ve bunlar\u0131n “\u00e7ekince” nitei\u011finde bulunmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r (HRL, 1991, Vol. 12, No. 3, s. 119-123).<\/p>\n\n\n\n 25<\/sup> Bkz. Council of Europe, Human Rights, Information Sheet, No. 37, July- December 1995.<\/p>\n\n\n\n 26<\/sup> Duygu-Sezer Bazo\u011flu, “\u0130stanbul Zirvesi Kafkasya G\u00f6lgesinde”, Milliyet, 16.11.1999.<\/p>\n\n\n\n 27<\/sup> Bkz. G\u00fcng\u00f6r Uras, Milliyet, 17.12.1999.<\/p>\n\n\n\n 28<\/sup> Yeni Bir Avrupa \u0130\u00e7in Paris Yasas\u0131, Ankara, Aral\u0131k 1990.<\/p>\n\n\n\n 29<\/sup> \u0130hsan Da\u011f\u0131, “\u0130nsan Haklar\u0131 \u0130hlalleri Bar\u0131\u015f\u0131 Tehlikeye Atar”, Milliyet, 25.11.1999, s. 20.<\/p>\n\n\n\n 30<\/sup> G\u00fcven \u00d6zalp, “Biny\u0131l\u0131n \u0130lk Belgeleri”, Milliyet, 20.11.1999.<\/p>\n\n\n\n 31<\/sup> Berlin Bat\u0131 Afrika Konferans\u0131 sonucunda imzalanan Kongo’da k\u00f6leli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin Berlin Genel Andla\u015fmas\u0131 (1885); Afrika’da K\u00f6le Ticaretinin Yasaklanmas\u0131na \u0130li\u015fkin Br\u00fcksel Konferans\u0131 Genel Andla\u015fmas\u0131 (1890); K\u00f6lelik ve K\u00f6le Ticaretinin Yasaklanmas\u0131na \u0130li\u015fkin Saint German Bar\u0131\u015f Andla\u015fmas\u0131 (1919), m. 11; Milletler Cemiyeti Meclisi taraf\u0131ndan kabul edilen “K\u00f6leli\u011fe Kar\u015f\u0131 S\u00f6zle\u015fme” (1926); BM taraf\u0131ndan kabul edilen K\u00f6leli\u011fe Kar\u015f\u0131 S\u00f6zle\u015fmede De\u011fi\u015fiklik Yapan Protokol ve Eki (1953); “K\u00f6leli\u011fin, K\u00f6le Ticaretinin ve K\u00f6leli\u011fe Benzer Kurumlar\u0131n ve Uygulamalar\u0131n Kald\u0131r\u0131lmas\u0131 Hakk\u0131nda Ek S\u00f6zle\u015fme” (T\u00fcrkiye bu S\u00f6zle\u015fmenin onaylanmas\u0131n\u0131, 27.12.1963 g\u00fcnl\u00fc ve 361 say\u0131l\u0131 yasa ile uygun bulmu\u015ftur; RG, 6.1.1964, Say\u0131: 11599 ve 4.4.1964, Say\u0131:11674).<\/p>\n\n\n\n 32<\/sup> Fazla bilgi i\u00e7in bkz. Mehmet Semih Gemalmaz, a.g.e., s. 197-220.<\/p>\n\n\n\n 33<\/sup> Fazla bilgi i\u00e7in bkz. \u0130brahim Kabo\u011flu, \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler Hukuku, 4. Bask\u0131, Afa Yay\u0131n\u0131, \u0130stanbul, 1998, s. 295-306.<\/p>\n\n\n\n 34<\/sup> Amerika’da James Buchanan, Brennan, F.A. Hayek ve Friedman; T\u00fcrkiye’de Vural Sava\u015f taraf\u0131ndan savunulan g\u00f6r\u00fc\u015f.<\/p>\n\n\n\n 35<\/sup> Bkz. Alper Y\u0131lmaz Dede, Yeni T\u00fcrkiye, May\u0131s- Haziran 1998, Say\u0131: 21, s. 470.<\/p>\n\n\n\n 36<\/sup> Yasemin \u00d6zdek, “Globalizmin ideolojik Hegemonyas\u0131: Yan\u0131lsamalar”, Amme \u0130daresi Dergisi, Eyl\u00fcl 1999, s. 43, Anthony McGrew, The Transformation of Democracy, Polity Press,1997, s. 17’den al\u0131nt\u0131.<\/p>\n\n\n\n 37<\/sup> Yasemin \u00d6zdek, a.g.m., s. 45.<\/p>\n\n\n\n 38<\/sup> a.k., Michael Edvvards and David Hulme, “Too Close for Comfort? The impact of Official Aid on Non-governmental Organizations”, World Development, Vol 24\/6, 1996, s. 962’den al\u0131nt\u0131.<\/p>\n\n\n\n 39<\/sup> Diego Garcia-Sayan, “The Role of Non-Governmental Organizations”, Bulletin of Human Rights, 90\/1, United Nations, New York, 1991.<\/p>\n\n\n\n 40<\/sup> Bkz. \u0130brahim Kabo\u011flu, a.g.e., s. 238. USA’da \u00e7ok etkin olan lobiler, bask\u0131 grubu i\u00e7inde yer almas\u0131na kar\u015f\u0131n sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fc say\u0131lmazlar.<\/p>\n\n\n\n\n
Dernekler Yasas\u0131, 6.10.1983 tarihlidir, d\u00fczenlemeden \u00e7ok yasak getirmi\u015ftir (m. 4-7, 56). Bu yasaya g\u00f6re, derneklerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n t\u00fcz\u00fcklerinde g\u00f6sterilen amaca uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131, defter ve hesaplar\u0131n\u0131n denetimi, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 Emniyet Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc b\u00fcnyesinde olu\u015fturulacak Denetleme Grubunca yap\u0131lacakt\u0131r (m. 46), kolluk kuvvetleri, derneklerin y\u00f6netim yerleri, m\u00fcesseseleri ve tesisleri ile her \u00e7e\u015fit eklentilerine, yarg\u0131\u00e7 karar\u0131 aranmaks\u0131z\u0131n, en b\u00fcy\u00fck m\u00fclk\u00ee amirin emriyle girebilecektir (m. 48), derneklerin kimi ko\u015fullarla kendili\u011finden da\u011f\u0131lma halinin saptanmas\u0131 dernek merkezinin bulundu\u011fu yerin en b\u00fcy\u00fck m\u00fclki amirinin karar\u0131yla olacakt\u0131r (m. 51), dernekler yasada yaz\u0131l\u0131 hallerde valilik\u00e7e faaliyetten al\u0131konulabilecektir (m. 54).<\/li>\n\n\n\n