{"id":1830,"date":"2025-08-19T11:52:45","date_gmt":"2025-08-19T11:52:45","guid":{"rendered":"http:\/\/www.lopsssdoner.com\/?p=1830"},"modified":"2025-08-19T11:52:47","modified_gmt":"2025-08-19T11:52:47","slug":"avrupa-insan-haklari-sozlesmesi-ve-siyasi-parti-kapatma-davalari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/2025\/08\/19\/avrupa-insan-haklari-sozlesmesi-ve-siyasi-parti-kapatma-davalari\/","title":{"rendered":"AVRUPA \u0130NSAN HAKLARI S\u00d6ZLE\u015eMES\u0130 VE S\u0130YAS\u0130 PART\u0130 KAPATMA DAVALARI"},"content":{"rendered":"\n
Do\u00e7. Dr. Mehmet Turhan
Anayasa Mahkemesi Raport\u00f6r\u00fc<\/em><\/td><\/tr>
Yirminci y\u00fczy\u0131lda insan haklar\u0131 alan\u0131nda en \u00f6nemli geli\u015fme bireyin ulusal hukuk \u00f6znesi olmas\u0131 yan\u0131nda, insan haklar\u0131 alan\u0131nda uluslararas\u0131 hukukun da \u00f6znesi durumuna gelmeye ba\u015flamas\u0131d\u0131r. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda d\u00fcnyada insan\u0131n insan olarak de\u011ferini kabul etmeyen ve insanlar aras\u0131nda e\u015fitli\u011fi reddeden g\u00f6r\u00fc\u015flerin yeniden ortaya \u00e7\u0131kmamas\u0131 i\u00e7in insan haklar\u0131na sayg\u0131l\u0131 bir d\u00fczenin yerle\u015ftirilmesi gerekti\u011fi zorunlu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerle kurulan Birle\u015fmi\u015f Milletlerin 1945 y\u0131l\u0131nda kurulmas\u0131ndan sonra, 10 Aral\u0131k 1948\u2019de Birle\u015fmi\u015f Milletler Genel Kurulu tarafindan Insan Haklari Evrensel Bildirisi kabul edilmi\u015ftir. Insan Haklari Evrensel Bildirisi 20. Y\u00fczyilin en \u00f6nemli geli\u015fmelerinden biridir. Ancak belirtmek gerekir ki, insan haklari konusunda \u00e7ok \u00f6nemli bir yere sahip olmasina ve d\u00fcnya toplumunun insan haklari alanindaki \u00f6zlemini yansitmasina ragmen, bu Bildiride yazili hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri uygulamaya koyacak ve bunlari ger\u00e7ekle\u015ftirecek bir hukuksal mekanizma veya d\u00fczen yoktur.[1]<\/a> Avrupa Konseyi, kurulu\u015fu ile birlikte insan haklari konusunda bir s\u00f6zle\u015fme hazirlamayi kendine bir g\u00f6rev edinmi\u015ftir. Insan Haklari Evrensel Bildirisinden esinlenerek hazirlanan Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi, Bildiriden daha dar kapsamli olmu\u015ftur. Ancak bu S\u00f6zle\u015fme uluslararasi hukuka b\u00fcy\u00fck bir katkida bulunmu\u015f ve uluslararasi hukukta yeni geli\u015fmelere yol a\u00e7mi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin de taraf oldu\u011fu \u201c\u0130nsan Haklar\u0131n\u0131n ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fcklerinin Korunmas\u0131na \u0130li\u015fkin S\u00f6zle\u015fme\u201d, 4 Kas\u0131m 1950\u2019de imza edilmi\u015f, 3 Eyl\u00fcl 1953\u2019te y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015f ve 18 May\u0131s 1954\u2019te de T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan onaylanm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131saca \u201cAvrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u201d de denilen bu S\u00f6zle\u015fme i\u00e7 hukukumuzun bir par\u00e7asi durumundadir.[2]<\/a> Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi insan haklarinin hukuksal a\u00e7idan korunmasi konusunda en g\u00fc\u00e7l\u00fc uluslararasi belge niteligindedir. Bu s\u00f6zle\u015fme Avrupa Insan Haklari Komisyonu ve Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin yorumlariyla geli\u015fmi\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelmi\u015ftir. Bu organlarin i\u00e7tihatlari s\u00f6zle\u015fmeye hem i\u00e7erik kazindirmi\u015f hem de ya\u015fam vermi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu S\u00f6zle\u015fmeye taraf devletler bakimindan Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin \u201chukuk devleti\u201d ve \u201cdemokratik toplum\u201d g\u00f6r\u00fc\u015flerini benimseyip ya\u015fama ge\u00e7irmeden demokratik bir hukuk devleti olmanin bir yolu kalmami\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019de Siyasi Partilerin Hukuksal Stat\u00fclerinin Tarihsel Geli\u015fimi:<\/strong>Osmanli Imparatorlugu d\u00f6neminde ilk siyasal ama\u00e7li \u00f6rg\u00fctler ulusal bagimsizliklarini kazanmak amaciyla azinliklar tarafindan kurulmu\u015ftur. 1876 Anayasasi dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn\u00fc tanimamaktaydi ve bu nedenle de hukuksal olarak siyasi partilerin kurulmasina olanak yoktu. II. Me\u015frutiyetten sonra 1909 yilinda \u201cKanunu Esasi\u201dde yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 3 A\u011fustos 1909 tarihinde 310 say\u0131l\u0131 Cemiyetler Kanunu ile Anayasan\u0131n tan\u0131\u00add\u0131\u011f\u0131 dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fczenlenmi\u015ftir. 310 say\u0131l\u0131 Yasaya g\u00f6re, siyasi partiler dahil her t\u00fcrl\u00fc derne\u011fin milli olmamas\u0131, kavim esas\u0131na dayanmamas\u0131 ve gizli olmamas\u0131 gerekiyordu. Ancak bu Yasa dernek kurmay\u0131 izne ba\u011flamamaktayd\u0131. Cumhuriyetin ilan\u0131ndan sonra 1924 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 70. maddesi dernek kurma hakk\u0131n\u0131 T\u00fcrklerin do\u011fal haklar\u0131ndan biri olarak ilan etmekteydi. Bu d\u00f6nemde II. Me\u015frutiyette \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f olan 310 say\u0131l\u0131 Cemiyetler Kanunu, 1923 y\u0131l\u0131nda 335 say\u0131l\u0131 Yasa ile de\u011fi\u015ftirilmi\u015f ve daha sonra 387 say\u0131l\u0131 Yasa ile yap\u0131lan de\u011fi\u00ad\u015fikliklerle 1936 y\u0131l\u0131na kadar y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca belirtilmelidir ki, dernekleri d\u00fczenleyen bir Yasa da 1926 y\u0131l\u0131nda kabul edilen Medeni Kanundur. 1938 y\u0131l\u0131nda kabul edilen 3512 say\u0131l\u0131 Cemiyetler Kanunu derneklerin kurulmas\u0131n\u0131 izne ba\u011flamaktayd\u0131. 3512 say\u0131l\u0131 Yasada 1946 y\u0131l\u0131nda 4919 say\u0131l\u0131 Yasa ile de\u011fi\u015fiklik yap\u0131larak serbestlik ilkesine d\u00f6n\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. 27 May\u0131s 1960 tarihinde Milli Birlik Komitesinin iktidara el koymas\u0131ndan sonra yap\u0131lan 1961 Anayasas\u0131 ile birlikte ilk kez siyasi partiler anayasal bir stat\u00fcye ve g\u00fcvenceye kavu\u015fturuldular. 1961 Anayasas\u0131 uyar\u0131nca \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gereken siyasi partilerle ilgili yasa, 13 Temmuz 1965 y\u0131l\u0131nda kabul edildi. 648 say\u0131l\u0131 Siyasi Partiler Kanunu, 1961 Anayasas\u0131 d\u00f6neminde uyguland\u0131. B\u00f6ylece \u00fclkemizde ilk kez siyasi partiler derneklerden ayr\u0131larak \u00f6zel olarak d\u00fczenlenmi\u015f oldu. 12 Eyl\u00fcl 1980 harekat\u0131 sonucunda kabul edilen 1982 Anayasas\u0131 da partilere yer veren bir anayasad\u0131r. Anayasan\u0131n kabul\u00fcnden sonra Kurucu Meclis taraf\u0131ndan 2820 say\u0131l\u0131 Siyasi Partiler Kanunu kabul edildi. Siyasi partilerin stat\u00fcleriyle ilgili kurallar, Anayasa ve Siyasi Partiler Yasas\u0131ndan ibaret de\u011fildir. 2820 say\u0131l\u0131 Yasan\u0131n 121. maddesine g\u00f6re Medeni Yasa ile Dernekler Yasas\u0131 ve dernekler hakk\u0131nda uygulanan di\u011fer yasalar\u0131n Siyasi Partiler Yasas\u0131na ayk\u0131r\u0131 olmayan h\u00fck\u00fcmleri partiler hakk\u0131nda da uygulan\u0131r.[3]<\/a> Devlet ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli bir yeri olan siyasi partilerin anayasada d\u00fczenlenmesinin ve partilerin kapat\u0131lmalar\u0131 hakk\u0131ndaki davalar\u0131n Anayasa Mahkemesinde g\u00f6r\u00fclmelerinin en \u00f6nemli nedeni siyasi partilere hukuksal g\u00fcvence sa\u011flamakt\u0131r. Bilindi\u011fi gibi Demokrat Partinin hukuksal a\u00e7\u0131dan sona eri\u015fi parti \u00fcyelerinden Cemal \u00d6zbey\u2019in kongrenin zaman\u0131nda yap\u0131lmam\u0131\u015f oldu\u011fu ve partinin da\u011f\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu gerek\u00e7esiyle a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 dava \u00fczerine, 29 Eyl\u00fcl 1960 g\u00fcn\u00fc Ankara 4. Asliye Hukuk Mahkemesinin verdi\u011fi kararla ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti.[4]<\/a> Gerek 1961 Anayasas\u0131 gerek 1982 Anayasas\u0131 ve bu anayasalara dayan\u0131larak \u00e7\u0131kar\u0131lan 648 ve 2820 say\u0131l\u0131 yasalar, siyasi partilerin kurulu\u015flar\u0131ndan ba\u015flayarak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, denetimleri ve kapat\u0131lmalar\u0131 konusunda son derece ayr\u0131nt\u0131l\u0131 kurallar getirmi\u015flerdir. Getirilen bu sistemde siyasi partilerin Yarg\u0131tay Cumhuriyet Ba\u015fsavc\u0131l\u0131\u011f\u0131nca izlenece\u011fi ve gerekti\u011finde kapat\u0131lmalar\u0131 i\u00e7in Anayasa Mahkemesinde dava a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. [5]<\/a> Anayasa Mahkemesi\u2019nin \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmeleriyle \u0130lgili G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc:<\/strong>
Anayasa Mahkemesinin insan haklar\u0131 s\u00f6zle\u015fmeleriyle ilgili vard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7, son zamanlarda Mahkemede bir de\u011fi\u015fme e\u011filimi g\u00f6r\u00fclmekteyse de,[6]<\/a> parti kapatma davalar\u0131nda \u015fu olmaktad\u0131r: T\u00fcrkiye’nin taraf oldu\u011fu uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 s\u00f6zle\u015fmeleri hi\u00e7bir bi\u00e7imde “\u00fclke ve ulus b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc” bozucu, irtica yanl\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flere olur vermez. Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin kapatma nedeni olabilmesi i\u00e7in \u015fiddet ve ter\u00f6rle a\u00e7\u0131k ve yak\u0131n bir ba\u011flant\u0131 i\u00e7inde olmas\u0131 da, Anayasa Mahkemesine g\u00f6re gerekli de\u011fildir. Anayasa Mahkemesine g\u00f6re, zaten bu g\u00f6r\u00fc\u015fler toplum ve \u00fclke i\u00e7in son derece tehlikeli g\u00f6r\u00fc\u015flerdir ve bu nedenle de partiler taraf\u0131ndan ileri s\u00fcr\u00fclmemelidirler. Anayasa Mahkemesi DEP karar\u0131nda bu konuda \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemekteydi:
“Anayasa Mahkemesi bir\u00e7ok karar\u0131nda \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Bildirgesi ile Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi’ne ve Avrupa Sosyal Haklar Temel Yasas\u0131’na yollamada bulunmu\u015ftur. \u0130nsan Haklar\u0131n\u0131 ve Ana H\u00fcrriyetleri Korumaya Dair S\u00f6zle\u015fme kapsam\u0131ndaki hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Anayasas\u0131’nda da g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Haklar\u0131 kullanman\u0131n, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden yararlanman\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Demeci’nin 29 ve 30. maddeleri, i\u00e7erik olarak demokratik d\u00fczeni y\u0131k\u0131c\u0131 s\u00f6z ve eylemlere kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rlamalar getirilmesinin ve \u00f6nlemler al\u0131nmas\u0131n\u0131n dayana\u011f\u0131d\u0131r\u201d [7]<\/a> Anayasa Mahkemesi bu kararda uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 s\u00f6zle\u015fmeleriyle ilgili olarak baz\u0131 temel ilkeler saptam\u0131\u015ft\u0131r. Bu temel ilkeler \u015funlard\u0131r: “a. Ulusal ve \u00fcniter devletin etnik farkl\u0131l\u0131klara g\u00f6re tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 uluslararas\u0131 hukuksal belgelerce de yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi’nin 11. maddesi bu konuda son derece a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ayr\u0131ca bu s\u00f6zle\u015fmenin 17. maddesi \u00f6zellikle bu konuyla ilgilidir. Son olarak, Birle\u015fmi\u015f Milletler’e \u00fcye devletlerin kat\u0131l\u0131mlar\u0131yla Haziran 1993’de Viyana’da ger\u00e7ekle\u015ftirilen D\u00fcnya \u0130nsan Haklar\u0131 Konferans\u0131 sonunda yay\u0131nlanan deklarasyonda da bu konuda s\u0131n\u0131rlama getirilmi\u015ftir. b. Federal Almanya Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi de Federal Cumhuriyetin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehlikeye atan veya temel demokratik d\u00fczeni yok etmeye y\u00f6nelik faaliyetlerde bulunan siyasal partileri kapatma yetkisine sahiptir. Ve Almanya Anayasa Mahkemesi hem Kom\u00fcnist Parti’yi hem de Fa\u015fist Parti\u2019yi bu gerek\u00e7elerle kapatm\u0131\u015ft\u0131r. c. Avrupa hukuk d\u00fczenlemelerinde de, bir ulus b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde yer alan etnik gruplar\u0131n \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011fa dayal\u0131 ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 kabul edilmemektedir. Anayasa’da g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin korunmas\u0131 ancak anayasal haklar\u0131 yok edecek siyasal faaliyetlerin (\u00f6rg\u00fctlenmelerin) \u00f6nlenmesi ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu ayn\u0131 zamanda \u00e7o\u011fulculu\u011fun da korunmas\u0131 anlam\u0131na gelir. \u00e7. Frans\u0131z Anayasa Konseyi, Korsika’ya \u00f6zel stat\u00fc tan\u0131yan Yasa’n\u0131n iptali ile ilgili kara\u00adr\u0131nda, Frans\u0131z vatanda\u015flar\u0131ndan olu\u015fan \u2018Frans\u0131z Halk\u0131\u2019n\u0131n m\u00fctemmim c\u00fcz\u00ee (tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olan) \u2018Korsika Halk\u0131\u2019 kavram\u0131n\u0131 reddetmi\u015f ve s\u00f6ylenmesi gerekenin \u2018Kanunen b\u00f6l\u00fcnmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan Frans\u0131z Halk\u0131\u2019 oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. d. Siyasi Partilerin faaliyetleri, demokratik d\u00fczende g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131z partiler demokrasisi \u00e7a\u011f\u0131d\u0131r. Ancak bu demokrasilerin kendilerini korumalar\u0131 anlam\u0131na da gelir. Siyasi partilerin hukuk devletinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcvencelerden yararlanabilmesi, ancak Anayasaya uygun davranmalar\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. e. Halklar\u0131n e\u015fit ve kendi kaderlerini tayin etme haklar\u0131yla k\u00fclt\u00fcrel haklar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131nda, demokratik sistemle idare edilen vatanda\u015flar\u0131na bireysel d\u00fczeyde temel ve siyasal haklar\u0131 e\u015fit d\u00fczeyde sa\u011flam\u0131\u015f \u00fclkeler i\u00e7in; Devlet, \u00fclke, ulus ve siyasal birlik esas al\u0131nmakta, bunlar\u0131 bozan her t\u00fcrl\u00fc eylemlere hukuksal dayanak verilmemekte ve yasaklanmaktad\u0131r. f. Demokratik toplumlarda temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler i\u00e7in esas \u00f6l\u00e7\u00fct bireydir. Bunun etnik gruplar i\u00e7in ulusal hakka d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi, bu \u015fekilde Devlet, \u00fclke ve ulusu par\u00e7alama hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnden s\u00f6z edilmesinin bir dayana\u011f\u0131 olamaz. g. Uluslararas\u0131 birlikteli\u011fin geli\u015fmesine y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n geli\u015fti\u011fi bir s\u00fcre\u00e7te ulusal birlikteliklerin par\u00e7alanmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez ve her iki olgunun birbirinin kar\u015f\u0131t\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenemez.\u201d[8]<\/a> Sonu\u00e7 olarak, Anayasa Mahkemesine g\u00f6re, siyasi partilerin kapat\u0131lmalar\u0131na di\u011fer \u00e7a\u011fda\u015f demokratik \u00fclkelerde de rastlanmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye’de siyasi partiler Anayasada de\u011fi\u015ftirilmesi yasaklanan, uluslararas\u0131 \u00fcst\u00fcn hukuk kurallar\u0131na da uygun olan, devletin tekli\u011fi, \u00fclkenin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve ulusun birli\u011fini de\u011fi\u015ftirmeyi ama\u00e7layan \u00e7al\u0131\u015fmalarda bulunamazlar. Anayasa Mahkemesine g\u00f6re bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin siyasal tercih ya da d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kapsam\u0131nda g\u00f6r\u00fclmesine olanak yoktur. Kan\u0131mca Anayasa Mahkemesinin bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc benimsemeye ve insan haklar\u0131 a\u00e7s\u0131ndan yerinde bulmaya olanak yoktur. \u00d6ncelikle \u015funu belirtmek gerekir ki, insan haklar\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck<\/em> d\u00fc\u015f\u00fcncesinin bir ifadesidir. Avrupa\u2019da entelekt\u00fcel miras\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc do\u011fal hukuk d\u00fc\u015f\u00fcncesi olu\u015fturmu\u015ftur. Do\u011fal hukuk d\u00fc\u015f\u00fcncesi insan haklar\u0131 kavram\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131 birey ile devlet aras\u0131ndaki ili\u015fkide ortaya \u00e7\u0131kar, yani do\u011fal hukuk kuram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 do\u011fal haklar \u00f6nce ulus devlet i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu haklar olumsuz nitelikte haklar olup bireyi devlete kar\u015f\u0131 koruyan haklard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu haklar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi demokratik devletin en \u00f6nemli ahlaksal hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.[9]<\/a> Bu a\u00e7\u0131klamalardan sonra \u00fclkemizde yayg\u0131n olan bir yanl\u0131\u015fa de\u011finmek isteriz. \u00dclkemizde insan haklar\u0131 dendi\u011finde s\u00fcrekli olarak niye bu haklar i\u00e7inde toplumun haklar\u0131 ve devletin haklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fcyor diye ele\u015ftirilmektedir. Yine bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, nas\u0131l olurda bir siyasi parti devletin resmi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda \u201cdevlet i\u00e7in tehlikeli\u201d bir g\u00f6r\u00fc\u015f savunur ve bu da insan haklarindan yararlanir. Kanimca bu yanli\u015f bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr; \u00e7\u00fcnk\u00fc insan haklari ki\u015fiyi (t\u00fczel ki\u015filer de dahil) devlete kar\u015fi koruyan ve esasta olumsuz nitelikte haklardir. Yaptigimiz bu kisa sapmadan ve saptamadan sonra Anayasa Mahkemesinin yukarda aktardigimiz g\u00f6r\u00fc\u015flerini Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin son kararlari kar\u015fisinda irdelemek gerekmektedir. Ancak bundan \u00f6nce ya\u00adpilmasi gereken parti kapatma davalarinda Siyasi Partiler Yasasinin kurallari yerine Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin uygulanabilip uygulanamayacaginin tarti\u015filmasi yerinde olacaktir. Siyasi Partiler Yasasinin Kurallari Yerine Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin Uygulanmasi Sorunu:<\/strong>Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin hukukumuzda iki y\u00f6n\u00fc vardir. Bir y\u00f6n\u00fc Anayasanin 90. maddesi geregince Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin “yasa h\u00fckm\u00fcnde” sayilmasidir. Ama diger y\u00f6n\u00fcyle ise bu s\u00f6zle\u015fme Anayasanin “Temel Haklar ve \u00d6devler” kisminin genel h\u00fck\u00fcmlerinin genel gerek\u00e7esinde yapilan atif nedeniyle anayasal sistemimizin bir unsurudur ve yasalarin \u00fcst\u00fcnde yer alir. Anayasanin “Temel Haklar ve \u00d6devler” kisminin genel h\u00fck\u00fcmlerinin genel gerek\u00e7esinde “insan hak\u00adlari ve temel h\u00fcrriyetlerin” Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutularak d\u00fc\u00adzenlendigi belirtilmi\u015ftir. Anayasanin 15. maddesinde, sava\u015f ve benzeri durumlarda bile temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckle\u00adrin kullanilmasinin ancak uluslararasi y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin ihlal edilmemesi ko\u015fuluyla durdurulabileceginin belirtilmi\u015f olmasi, bize insan haklari s\u00f6zle\u015fmelerine anayasal bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck tanindigini g\u00f6stermektedir.[10]<\/a> Gerek 1961 gerek 1982 Anayasalarinda yer alan usul\u00fcne uygun y\u00fcr\u00fcrl\u00fcge konmu\u015f uluslararasi Antla\u015fmalar yasa h\u00fckm\u00fcndedir kuralindan a\u00e7ik\u00e7a anla\u015filmaktadir ki, T\u00fcrk hukuk d\u00fczeninde Antla\u015fmalar yasa g\u00fcc\u00fcndedir ve dogrudan uygulanir. Yani Antla\u015fmalarin dogrudan uygulanmalari i\u00e7in bir ba\u015fka d\u00fczenlemeye gerek yoktur. Yine Anayasanin 90. maddesine g\u00f6re “Bunlar hakkinda Anayasaya aykirilik iddiasi ile Anayasa Mahkemesine ba\u015fvurulamaz.” Bu kural da Antla\u015fmalarin yasalarin \u00fcst\u00fcnde oldugunu bize g\u00f6stermektedir. Anayasamizin Antla\u015fmalar konusunda getirdigi d\u00fczen ve uluslararasi hukuktaki geli\u015fmelerin sonucu dikkate alinarak durum \u015f\u00f6yle \u00f6zetlenebilir: 1) Antla\u015fmalar i\u00e7 hukukun bir par\u00e7asidir. 2) Antla\u015fmalar i\u00e7 hukukta kendiliginden uygulanabilir; ayrica bir d\u00fczenleme yapilmasina gerek yoktur. [11]<\/a> 3) Antla\u015fmalarin Anayasaya aykiriliklari ileri s\u00fcr\u00fclemez. Anayasaya aykiri da olsalar uygulanirlar. 4) Anayasaya aykiriliklari ileri s\u00fcr\u00fclemeyen Antla\u015fmalarin kendilerinden sonra \u00e7ikan yasalara aykiriligi nedeniyle uygulanmamasi Anayasanin getirdigi sisteme ters d\u00fc\u015fer. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunun aksi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fcg\u00fcnde, Antla\u015fmadan sonra y\u00fcr\u00fcrl\u00fcge giren Anayasa Antla\u015fmayi degi\u015ftiremeyecek, buna kar\u015filik Antla\u015fmadan sonra y\u00fcr\u00fcrl\u00fcge giren yasa Antla\u015fmayi degi\u015ftirebilecek gibi kabul edilemez bir \u00e7eli\u015fki ortaya \u00e7ikacaktir. Antla\u015fmalarin yasa degerinde oldugunu s\u00f6ylemek, Antla\u015fmalarin yasayla degi\u015ftirilecekleri anlamina da gelmez. Antla\u015fmalar yasa ile degil, ancak kendi koyduklari kurallara ve y\u00f6ntemlere g\u00f6re degi\u015ftirilebilir veya ortadan kaldirilabilir. Ne Anayasanin ne de yasanin Antla\u015fmayi degi\u015ftirebilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. O halde, Antla\u015fmalar ve \u00f6zellikle de insan haklari antla\u015fmalari ulusal hukuk normlarindan \u00fcst\u00fcnd\u00fcr ve bu antla\u015fmalarin yargi yerlerince \u00f6ncelikle uygulanmalari gerekir. Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi bu nedenlerle parti kapatma davalarinda uygulanmasi gereken hukuksal metinler arasindadir. O halde, Siyasi Partiler Yasasindaki h\u00fck\u00fcmler Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesindeki kurallarla uyu\u015fmuyorsa, Anayasa Mahkemesi yasadaki kurallar yerine S\u00f6zle\u015fme h\u00fck\u00fcmlerini uygulamak durumundadir. [12]<\/a>T\u00fcrkiye 1987 yilinda S\u00f6zle\u015fmenin bireysel ba\u015fvuru hakkini ve 1989 yilinda da Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin zorunlu yargi yetkisini tanimi\u015ftir. B\u00f6ylece de S\u00f6zle\u015fme T\u00fcrkiye bakimindan tam olarak i\u015fler bir duruma gelmi\u015ftir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi T\u00fcrkiye i\u00e7in baglayici kararlara verebilmektedir. Bu dahi bize bu S\u00f6zle\u015fmenin mahkemelerce uygulanmasi gerektigini g\u00f6stermektedir. Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin Siyasi Partiler Yasasinin \u00fcst\u00fcnde yer aldigini 1982 Anayasasinin yorumundan da \u00e7ikarabiliriz. Anayasanin 2. maddesi T\u00fcrkiye Cumhuriyetini demokratik, l\u00e2ik ve sosyal bir hukuk devleti olarak nitelendirmektedir. Yine bu maddede T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin \u201cinsan haklar\u0131na sayg\u0131l\u0131\u201d bir devlet olmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Anayasan\u0131n 13. maddesinin ikinci f\u0131kras\u0131 temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerle ilgili genel ve \u00f6zel s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n demokratik toplum d\u00fczeninin gereklerine ayk\u0131r\u0131 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 h\u00fckme ba\u011flamaktad\u0131r. Bu maddelerde s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en demokrasinin bu Anayasan\u0131n tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, \u00e7a\u011fda\u015f ve insan haklar\u0131na dayal\u0131 demokrasi oldu\u011fu belirtilmelidir.[13]<\/a> Yine belirtilmelidir ki, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmalar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n bir \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc olarak kabul edilmi\u015f bulunan \u201cdemokratik toplum d\u00fczeninin gerekleri\u201d kavram\u0131 Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesinden aktar\u0131lm\u0131\u015f bir \u00f6l\u00e7\u00fctt\u00fcr. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesindeki ayn\u0131 madde numaras\u0131na sahip olan ve nerdeyse bu maddenin aynen \u00e7evirisi durumunda olan temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n durdurulmas\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen 15. maddede sava\u015f, seferberlik, s\u0131k\u0131y\u00f6netim veya ola\u011fan\u00fcst\u00fc hallerde \u201cmilletleraras\u0131 hukuktan do\u011fan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler ihl\u00e2l edilmemek kayd\u0131yla\u201d durumun gerektirdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin ask\u0131ya al\u0131nabilece\u011fi h\u00fckme ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu maddede yer alan \u201cmilletleraras\u0131 hukuktan do\u011fan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerden\u201d kast edilen ku\u015fkusuz T\u00fcrkiye\u2019nin imzalad\u0131\u011f\u0131 insan haklar\u0131 ile ilgili s\u00f6zle\u015fmelerdir. Bu s\u00f6zle\u015fme\u00adler aras\u0131nda da en \u00f6nemli yeri Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi tutmaktad\u0131r. O halde, 1982 Anayasas\u0131n\u0131n kendisinin Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesini \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131nda yasalardan \u00f6nce ba\u015fvurulmas\u0131 ve uygulanmas\u0131 gereken bir belge olarak kabul etti\u011fini s\u00f6ylemek gerekir. Bu nedenlerle Anayasa Mahkemesi parti kapatma davalar\u0131nda Siyasi Partiler Yasas\u0131ndan \u00f6nce, e\u011fer bu Yasa Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesine ayk\u0131r\u0131ysa, S\u00f6zle\u015fmeyi uygulamak durumundad\u0131r. Bu konuyu, bizim de kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z, Anayasa Mahkemesi \u00dcyesi Say\u0131n Ha\u015fim K\u0131l\u0131\u00e7\u2019\u0131n Refah Partisi Karar\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 Kar\u015f\u0131oy Gerek\u00ad\u00e7esi\u2019nden aktaraca\u011f\u0131m\u0131z \u015fu al\u0131nt\u0131 ile bitirmek istiyorum: \u201c…do\u011frudan uygulanabilen normlar ihtiva eden Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi h\u00fck\u00fcmlerinin T\u00fcrk Mahkemeleri taraf\u0131ndan uygulanmas\u0131 zorunludur. T\u00fcrkiye\u2019nin de bireysel ba\u015fvuru hakkini tanimak suretiyle yetkisini kabul ettigi s\u00f6zle\u015fmedeki karar organlarinin S\u00f6zle\u015fmenin ihl\u00e2l edildigine karar verebilmesi ve temel haklari ihl\u00e2l eden \u00fclkeyi mahk\u00fbm edebilmesi bu zorunlulu\u011fu daha da belirginle\u015ftirmektedir\u201d. [14]<\/a> Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi Kararlar\u0131 \u0130le Anayasa Mahkemesi Kararlar\u0131n\u0131n Uyumu Sorunu<\/strong>Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi hukuk tekni\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan uluslararas\u0131 bir Antla\u015fmad\u0131r. Bu S\u00f6zle\u015fmeyi imza eden devletler baz\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler alt\u0131na girmi\u015flerdir. Bu S\u00f6zle\u015fmenin temel \u00f6zelli\u011fi, al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, do\u011frudan do\u011fruya bireylere baz\u0131 haklar tan\u0131mas\u0131d\u0131r. S\u00f6zle\u015fme bireye haklar\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fneyen devlete kar\u015f\u0131 Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesine  ba\u015fvurma olana\u011f\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. 11. Protokol ile S\u00f6zle\u015fmede yeniden bir yap\u0131lanma ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. 11. Protokol \u0130nsan Haklar\u0131 Komisyonunu ve \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesini s\u00f6zle\u015fme metninden \u00e7\u0131karm\u0131\u015f ve bunlar\u0131n yerine devaml\u0131 g\u00f6rev yapan \u201cAvrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u201d kurmu\u015f\u00adtur. 11. Protokol 1 Kasim 1998 g\u00fcn\u00fc y\u00fcr\u00fcrl\u00fcge girmi\u015ftir. [15]<\/a> Uluslararasi hukukta insan haklarini \u00e7ignemesi nedeniyle bir devletin uluslararasi yarginin \u00f6n\u00fcne \u00e7ikarilmasi uzun yillar kabul edilmemi\u015ftir. Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi bu konuda bir devrim yapmi\u015f ve devletler kendi yetki alanlari i\u00e7inde bulunan bireylerin hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin S\u00f6zle\u015fmeye uygun olarak korunmasindan sorumlu tutulmu\u015ftur. B\u00f6ylece, insan haklarinin etkin olarak korunmasi ulusal d\u00fczeyden uluslararasi d\u00fczeye ge\u00e7mi\u015f ve birey uluslararasi hukukta ilk kez hak sahibi olmu\u015ftur. Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi i\u00e7 hukukumuzun bir par\u00e7asi oldugundan yargi yerlerince \u00f6zellikle ve \u00f6ncelikle uygulanmak durumunda bulundugundan, Avrupa Insan Haklari Komisyonu ve Avrupa Insan Haklari Mahkemesi kararlari ile Anayasa Mahkemesi’nin kararlarinin birbiriyle uyumu sorunu \u00f6nemli bir sorun olarak ortaya \u00e7ikmaktadir. Jacgues Robert’in IX. Avrupa Anayasa Mahkemeleri Genel Raporu’nda belirttigi gibi, Anayasa Mahkemeleri b\u00fct\u00fcn\u00fcyle bagimsiz ve y\u00fcksek mahkeme stat\u00fcs\u00fcne sahiptirler. Yine \u015fu da belirtilebilir ki, gerek uluslar\u00fcst\u00fc yargi organlari gerek Anayasa Mahkemeleri ihtiyatli davranmalari veya d\u00fc\u015f\u00fcncelerin dogal uyumu nedeniyle Avrupa’da \u00e7ogunlukla ayni hukuksal sonuca varmaktadirlar.[16]<\/a> \u00d6rnegin, Ispanya Avrupa i\u00e7tihat hukukunu dogrudan kararlarina aldigi 50 olay oldugunu belirtmektedir. Bel\u00e7ika’da Anayasa Yargisi yapan “Hakem Mahkemesi” tabii \u00e7ocuklarin miras haklari ile ilgili 4 Haziran 1991 tarihli kararinda, Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin 13 Temmuz 1979 tarihli Marckx kararini oldugu gibi almi\u015ftir. Bunun \u00fczerine, Mahkeme 4 Haziran 1991 tarihli kararinda (Vermeire v. Belgium) Bel\u00e7ika’nin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kabul etmi\u015ftir. [17]<\/a> Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin elinde uygulayacagi bir tek anayasal ara\u00e7 vardir: Bu da Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesidir. Buna kar\u015filik anayasa mahkemeleri ise esasta ulusal anayasalara g\u00f6re karar verirler. Kisaca s\u00f6ylemek gerekirse, anayasa mahkemeleri anayasalari, Avrupa Mahkemesi de S\u00f6zle\u015fmeyi yorumlar. Her iki metnin esasta veya b\u00fct\u00fcn\u00fcyle birbirinin ayni olmasina ragmen farkli yorumlanmalari m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6zellikle bu duruma temel haklarin i\u00e7 hukuktaki korunmasinin S\u00f6zle\u015fmenin korunmasinin \u00f6tesinde ve \u00fcst\u00fcnde oldugu durumlarda rastlanmaktadir. Ancak bazi durumlarda da Avrupa Insan Haklari korumasi i\u00e7 hukuktaki korumadan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olabilir. Ne yazik ki, \u00fclkemiz \u015fu an bu konumdadir. S\u00f6zle\u015fmeye taraf olan devletin Anayasa Mahkemesi belirli bir yasayi Anayasaya aykiri bulmamasina ragmen, bu \u00f6nlemin ve uygulamanin Avrupa Mahkemesince S\u00f6zle\u015fmeye aykiri bulunmasi durumuyla kar\u015fila\u015filabilmektedir. Bunun \u00f6nemli nedenlerinden biri dene\u00adtimde kullanilan \u00f6l\u00e7\u00fclerin zaman zaman farkli olmasi olabilmektedir. Arzu edilen ve genel\u00adlikle de olan Strasbourg organlari ile anayasa mahkemelerinin i\u00e7tihatlarinin uyumlu olmasidir. [18]<\/a>Anayasa Mahkemesinde uygulanan yargilama usul\u00fcn\u00fcn veya Anayasa Mahkemesi kararinin da S\u00f6zle\u015fmeyi ihl\u00e2l etmesi olasiliginin var olabilecegi de belirtilmelidir. S\u00f6zle\u015fmeyi yorumlamada yetkili organ Avrupa Insan Haklari Mahkemesi oldugundan, eger m\u00fcmk\u00fcnse bu organin yorumuna uygun karar vermek anayasa mahkemeleri a\u00e7isindan en dogru yol olacaktir. Yani eger Anayasada yer alan h\u00fckm\u00fcn benzeri S\u00f6zle\u015fmede de yer almaktaysa ve Avrupa Mahkemesi bunu belirli bir bi\u00e7imde yorumlamaktaysa, bu yoruma uygun davranmak ve ona g\u00f6re karar vermek gerekir. Avrupa Mahkemesinin i\u00e7tihadini bile bile, Anayasada bunun aksine bir h\u00fck\u00fcm bulunmadik\u00e7a, tersine bir yorumda bulunmak akillica da olmayacaktir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu durumda her zaman bireysel ba\u015fvuru yoluyla Avrupa Insan Haklari Mahkemesine ba\u015fvurabilmek olanagi vardir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin T\u00fcrkiye’deki Parti Kapatmalarla Ilgili Kararlari:<\/strong>Bir siyasi partinin kapatilmasi karari Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin \u00f6n\u00fcne g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fcg\u00fcnde, denetleme Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi h\u00fck\u00fcmleri \u00e7er\u00e7evesinde yapilmaktadir. Avrupa Mahkemesi incelemelerini sadece S\u00f6zle\u015fme h\u00fck\u00fcmlerii\u00e7inde kalarak yapmaktadir. \u015eu da belirtilmelidir ki, gerek ba\u015fvuran taraf gerek savunmadaki h\u00fck\u00fcmet tarafi Avrupa Mahkemesi \u00f6n\u00fcnde S\u00f6zle\u015fme ve Protokollerinden ba\u015fka bir dayanaga sahip de degillerdir. Bu bakimdan, bir siyasi partinin kapatilmasi kararinin \u00f6ncelikle Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 11. maddesinin ikinci fikrasi h\u00fck\u00fcmleriyle bagda\u015fir olmasi gerek\u00admektedir. Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 11. maddesinin ikinci fikrasinin h\u00fckm\u00fc, “ulusal g\u00fcvenlik”, “kamu g\u00fcvenligi”, “su\u00e7un \u00f6nlenmesi” ve \u201cba\u015fkalarinin hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmasi” gibi sebeplerle, \u00f6rg\u00fctlenme hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn\u00fcn yasayla kisitlanabilecegini benimsemi\u015f ancak, anilan kisitlama sebepleri de, “demokratik toplum” kriteriyle sinirlandirilmi\u015ftir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u00f6rg\u00fctlenme hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn\u00fcn her kisitlanma sebebi, demokratik bir toplum i\u00e7in gerektigi zaman ve \u00f6l\u00e7\u00fcde kullanilmalidir. Aksi halde kisitlama Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin sinirlarini a\u015far ve Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin ihlali sonucunu yaratir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi demokratik toplumun \u201c\u00e7o\u011fulculuk ve ho\u015fg\u00f6r\u00fc\u201d temellerine dayand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde\u00addir. [19]<\/a> Bir siyasi partinin kapat\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusuysa, \u00f6rg\u00fctlenme hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesinin 11. maddesinin ikinci f\u0131kras\u0131nda say\u0131lan “ulusal g\u00fcvenlik”, “kamu g\u00fcvenli\u011fi” ve \u201cba\u015fkalarinin hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmasi” gibi kisitlama sebeplerine dayanilarak bunun somutla\u015ftirilmasi gerekir. Ulusal g\u00fcvenligin korunmasi sebebine dayanmak i\u00e7in, \u00f6rg\u00fctlenmenin, \u00fclke topraklarini par\u00e7alamaya y\u00f6neldigi ve bu amaca y\u00f6nelik hareketlerin b\u00f6lge bari\u015fini bozma egilimi g\u00f6sterdigi veya kom\u015fu devletlerin d\u00fc\u015fmanca ama\u00e7larina hizmet edildigi delillendirilmeli; kamu g\u00fcvenliginin korunmasi sebebini ileri s\u00fcrebilmek i\u00e7in ise, parti \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn ter\u00f6r\u00fc destekledigi veya y\u00f6nettigi, halk arasinda kin ve husumet duygularini k\u00f6r\u00fckledigi ispat edilmelidir. Yine, ba\u015fkalarinin hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmasi sebebine dayanabilmek i\u00e7in de, ter\u00f6rle \u00f6rg\u00fct\u00fcn (partinin) baglantisi kanitlanmalidir. Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 17. maddesi, S\u00f6zle\u015fmede (ve ek Protokolde) \u00f6ng\u00f6r\u00fclen hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden hi\u00e7birisinin bu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin yok edilmesi veya belirlenenden daha \u00e7ok kisitlanmasi ama\u00e7lari i\u00e7in kullanilamayacagini ifade etmi\u015ftir. Hemen kaydedilmelidir ki, anilan madde, Avrupa Insan Haklari Komisyonu ve Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin i\u00e7tihatlarinda yaygin bir uygulama alanina sahip bulunmamaktadir. Bu nedenle T\u00fcrkiye tarafindan yapildigi gibi bu maddeye sik sik siginmaya \u00e7ali\u015fmamak gerekir. 17. maddenin amaci, Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinde \u00f6ng\u00f6r\u00fclen hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin korunmasidir. Egemen g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, 17. madde Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc hukuk devleti sistemini tehdit edecek \u015fekilde kullanilamaz.[20]<\/a> 17. madde Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesindeki hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin yok edilmesine olanak vermemekle birlikte, bu aykiri amaca y\u00f6nelmi\u015f olan ki\u015fileri de, Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesindeki hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden yoksun birakamaz. \u00d6rnegin, \u00f6rg\u00fctlenme hakki, Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin korudugu demokratik d\u00fczeni tahrip amaciyla kullanilamaz. Ancak devlet, demokratik d\u00fczenin tahribine y\u00f6nelmi\u015f olanlari, ki\u015fisel \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve g\u00fcvenlik (5. madde) ve adil yargilanma (6. madde) haklari gibi temel bi\u00adreysel haklardan mahrum etme yetkisine de sahip degildir.[21]<\/a> Avrupa Insan Haklari Komisyonu, Fe\u00adderal Alman Anayasa Mahkemesi’nin 17.8.1956 g\u00fcnl\u00fc Kom\u00fcnist Partisinin kapatma karari \u00fczerine yapilan ba\u015fvuruyu, sadece Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 17. maddesine dayanarak reddetmi\u015ftir. Avrupa Insan Haklari Komisyonu bu kararda, Federal Alman Anayasa Mahkemesinin davali partinin proletarya ihtilalini ve diktat\u00f6rl\u00fcg\u00fcn\u00fc ama\u00e7ladigini, Kom\u00fcnist Partisinin kendi a\u00e7iklamalarina dayanarak saptadigina dikkat \u00e7ekmi\u015f; kom\u00fcnist kuramin da bunu teyit ettigini belirtmi\u015f ve sonu\u00e7 olarak da diktat\u00f6rl\u00fcg\u00fcn hi\u00e7bir bi\u00e7imde Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi ile bagda\u015fmadigini vurgulami\u015ftir. Avrupa Insan Haklari Komisyonu bu kararda Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 9., 10. ve 11. maddelerinin ve ikinci fikralarinin uygulanmasini gereksiz bulmu\u015ftur. [22]<\/a>Avrupa Insan Haklari Komisyonu bu karardan sonra bir daha 17. maddeyi tek ba\u015fina hi\u00e7bir davada uygulamami\u015ftir. Avrupa Insan Haklari Komisyonu, artik olayla ilgisi bulunan Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin bir kuraliyla birlikte 17. maddeyi uygulamayi yeglemektedir. Avrupa Insan Haklari Komisyonunun yerle\u015fik anlayi\u015fina g\u00f6re, Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 17. maddesi hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri yok etmek amacina ula\u015filmasini kolayla\u015ftiran haklari kapsar. Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 10. maddesinde yer alan d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc veya 11. maddesindeki \u00f6rg\u00fctlenme hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc totaliter ama\u00e7lar i\u00e7in k\u00f6t\u00fcye kullanilabilir. Buna kar\u015filik 5. maddede yer alan ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc ve g\u00fcvenligi veya 6. maddedeki adil yargilanma hakki niteligi geregi totaliter veya antidemokratik ama\u00e7lar i\u00e7in kullanilamaz. O halde, Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesindeki hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler totaliter veya antidemokratik ama\u00e7lar i\u00e7in kullanilabilip kullanilamayacaklarina g\u00f6re ayrilirlar. Bunlardan k\u00f6t\u00fcye kullanilabilecek olanlar 17. maddenin kapsamina girer. Kapsama girmeyen veya k\u00f6t\u00fcye kullanilmayan bir hak veya \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn kisitlanmasi ise, S\u00f6zle\u015fmeye aykirilik olu\u015fturacaktir. Hi\u00e7 ku\u015fkusuz bir hak veya \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn k\u00f6t\u00fcye kullanildigi veya \u00f6zg\u00fcrl\u00fck d\u00fczeninin tahribinin ama\u00e7landigi hep kanitlanmasi gereken konulardir. De Becker kararinda vurgulandigi gibi, demokratik sisteme ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc d\u00fczene y\u00f6nelik tehdidin de s\u00fcrekli ve ciddi bir nitelik ta\u015fimasi gerekir.[23]<\/a>  Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesi a\u00e7isindan, bir siyasi parti ancak antidemokratik ve totaliter ama\u00e7larla \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc d\u00fczeni yok etmeye y\u00f6nelmi\u015fse ve ciddi bir tehlike yaratiyorsa \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc demokratik hukuk devletini korumak i\u00e7in kapatilabilir. Bu konuda, totaliter egilim, irk\u00e7ilik, halk arasinda kin ve d\u00fc\u015fmanlik yaratmak, ter\u00f6rizm gibi olgularla siyasi parti arasinda baglanti kurulmasi \u00f6nemlidir. Kapatilan siyasi partinin, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc d\u00fczeni yok etmeye veya tahribe y\u00f6neldigi kanitlanirken, kapatma kararinin hukuki dayanaklarinin (Siyasi Partiler Yasasi gibi) da \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc ve \u00e7ogulcu demokrasiyi koruma i\u015flevi g\u00f6rd\u00fcg\u00fc ortaya konulmalidir. Siyasi parti kapatma davalarinda \u00f6nemli bir S\u00f6zle\u015fme h\u00fckm\u00fc de Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 10. maddesidir. Bu maddeye g\u00f6re, “Herkes g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7iklama ve anlatim \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcne sahiptir. Bu hak, kanaat \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc ile kamu otoritelerinin m\u00fcdahalesi ve \u00fclke sinirlari s\u00f6z konusu olmaksizin haber veya fikir almak ve vermek \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn\u00fc i\u00e7erir. Bu madde, devletlerin radyo, televizyon ve sinema i\u015fletmelerini bir izin rejimine bagli tutmalarina engel degildir.\u201d Bu maddenin ikinci f\u0131kras\u0131 ise, bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn nas\u0131l s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131labilece\u011fini g\u00f6stermektedir: \u201cKullan\u0131lmas\u0131 g\u00f6rev ve sorumluluk y\u00fckleyen bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler, demokratik bir toplumda, zorunlu tedbirler niteli\u011finde olarak, ulusal g\u00fcvenli\u011fin, toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn veya kamu emniyetinin korunmas\u0131, kamu d\u00fczeninin sa\u011flanmas\u0131 ve su\u00e7 i\u015flenmesinin \u00f6nlenmesi, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n veya ahlak\u0131n, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u015f\u00f6hret ve haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131, veya yarg\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fcn otorite ve tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in yasayla \u00f6ng\u00f6r\u00fclen bi\u00e7im ko\u015fullar\u0131na, s\u0131n\u0131rlamalara ve yapt\u0131r\u0131mlara ba\u011flanabilir.\u201d S\u00f6zle\u015fmenin bu 10. maddesini anlayabilmek i\u00e7in Avrupa Insan Haklari Komisyonu ve Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin kararlrina bakmak gerekir.Avrupa Insan Haklari Mahkemesi \u00e7e\u015fitli kararlarinda d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn\u00fcn demokrasilerdeki \u00f6nemini vurgulami\u015ftir:<\/strong>“D\u00fc\u015f\u00fcnceyi a\u00e7iklama \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc demokratik toplumun \u00f6nemli temellerinden birini, bu toplumun ve her insanin geli\u015fiminin temel ko\u015fulunu olu\u015fturur. S\u00f6zle\u015fmenin 10. maddesi, ikinci fikradaki ko\u015fullara tabi olarak, yalniz uygun ve iyi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen veya zararsiz veya \u00f6nemsiz sayilabilecek “haber” ve “d\u00fc\u015f\u00fcnceler” i\u00e7in degil, ayni zamanda Devleti veya toplumun herhangi bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc \u015fok eden, g\u00fccendiren veya rahatsiz eden d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve haberler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir ve uygulanmalidir. Bunlar \u00e7ogulculuk, ho\u015fg\u00f6r\u00fc ve a\u00e7ik fikirli olmanin gerekleri olup, bu \u00f6zellikler olmadan herhangi bir “demokratik toplum” d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez\u201d. [24]<\/a> S\u00f6zle\u015fmenin 10. maddesindeki d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc mutlak bir hak degildir. 10. maddenin ikinci fikrasinda yazili me\u015fru ama\u00e7larla sinirlandirilabilir. Dikkat edilmesi gereken husus sinirlandirmanin yalniz bu ikinci fikradaki ama\u00e7larla yapilabilecegidir. Bunun yaninda yapilan sinirlandirma i\u00e7in demokratik \u00adtoplum a\u00e7isindan bir zorunluluk var olmalidir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi ancak d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcne m\u00fcdahaleyi \u00f6n\u00fcndeki davadaki ko\u015fullar ve ger\u00e7ekler a\u00e7isindan bir gereklilik oldugu konusunda ikna edilebilirse onaylamaktadir [25]<\/a> Bir m\u00fcdahalenin “zorunlu” olmasi i\u00e7in, o m\u00fcdahalenin makul ve arzu edilebilir olmanin \u00f6tesinde de bir \u015feyler ta\u015fimasi gerekir. Yani yapilan sinirlama i\u00e7in “\u00f6nemli ve zorunlu bir sosyal gereksinim” g\u00f6sterilmelidir. Ayrica, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcge m\u00fcdahale ger\u00e7ekle\u015ftirilmek istenen me\u015fru ama\u00e7la veya ama\u00e7larla \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc ve m\u00fcdahale i\u00e7in g\u00f6sterilen nedenler ilgili ve yeterli olmalidir [26]<\/a>\u00d6nemli bir konu da, Avrupa Insan Haklari Mahkemesine g\u00f6re, d\u00fc\u015f\u00fcnceyi a\u00e7iklama \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc \u00e7ok \u00f6nemli bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck oldugundan, sinirlandirma yapilirken gerekli olan b\u00fct\u00fcn \u00f6zen g\u00f6sterilmelidir.Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin Piermont davasinda s\u00f6yledikleri olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir. Bir Alman vatanda\u015fi olan Piermont Avrupa Parlamentosu \u00fcyesidir ve Fransiz Polenezyasi’nda yerel bagimsiz ve anti-n\u00fckleer bir hareketin bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcne katilir. Bu sirada da bu \u00fclkede se\u00e7imler yapilmaktadir. Bu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fte Piermont Fransa’nin Pasifik’te yapmakta oldugu n\u00fckleer denemeleri kinayan bir konu\u015fma yapar. Basin bu konu\u015fmaya olduk\u00e7a geni\u015f bir yer verir. Piermont tam Yeni Kaladenyo’ya gitmek i\u00e7in u\u00e7aga binerken, Piermont’a bir daha Polenezya’ya giremeyecegi ve \u00fclkeyi hemen terk etmesi gerektigi; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir yabanci olarak yeterli duyarliligi ve \u00f6zeni g\u00f6stermedigi bildirilir. Bu nedenlerle Piermont’un Yeni Kaledonya’ya gitmesi de yasaklanir. Fransiz h\u00fck\u00fcmeti bu t\u00fcr bir \u00f6nlemin S\u00f6zle\u015fmenin 10. maddesinin ikinci fikrasinda belirtilen d\u00fczeninin saglanmasi amaciyla demokratik toplum d\u00fczeninin gerekleri i\u00e7in alindigini belirtir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi Fransa’nin deniz-a\u015firi yerlerinde gergin bir siyasal ortamin ve se\u00e7imlerin yapiliyor olmasi\u00adnin bir miktar agirlik ta\u015fiyacagini belirtmi\u015ftir. Ancak Piermont’un yasal ve bari\u015f\u00e7i bir g\u00f6ste\u00adride konu\u015ftugunu ve yaptigi konu\u015fmada hi\u00e7bir bi\u00e7imde \u015fiddete yer vermedigini s\u00fcrekli bari\u015ftan s\u00f6z ettigini; ama anti-n\u00fckleer bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savundugunu, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn bir\u00e7ok siyasi parti tarafindan da savunuldugunu ve bu nedenlerle bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin Polenezya’da demokratik tarti\u015fmaya canlilik getirecegini belirtmi\u015ftir. Yine Mahkeme yapilan bu konu\u015fmadan sonra her\u00adhangi bir d\u00fczensizligin ve olaylarin ortaya \u00e7ikmadigini vurgulami\u015ftir. Bu nedenlerle Mahkeme Fransiz h\u00fck\u00fcmetinin aldigi \u00f6nlemi S\u00f6zle\u015fmenin 10. maddesine aykiri bulmu\u015ftur. [27]<\/a> Bu a\u00e7iklamalardan sonra, Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin T\u00fcrkiye Birle\u015fik Kom\u00fcnist Partisi, Sosyalist Parti ve \u00d6ZDEP ile ilgili verdigi kararlari inceleyebiliriz. Bu \u00fc\u00e7 karar da T\u00fcrkiye ve Anayasa Mahkemesi a\u00e7isindan son derece \u00f6nemli kararlardir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi T\u00fcrkiye Birle\u015fik Kom\u00fcnist Partisi kararinda ilk olarak, Avrupa Insan Haklari S\u00f6zle\u015fmesinin 11. maddesindeki haktan siyasal partilerin yararlanip yararlanamayacaklarini incelemi\u015ftir. S\u00f6z\u00adle\u015fme, “Herkes … dernek kurmak, ayrica \u00e7ikarlarini korumak i\u00e7in … sendikalar kurmak … haklarina sahiptir.\u201d demektedir. Bu h\u00fck\u00fcm sendikalar\u0131 kurulabilecek \u00f6rg\u00fct \u00f6rneklerinden biri olarak saymakta ve a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ba\u015fka bi\u00e7imlerde de kullan\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu nedenle de, Mahkeme T\u00fcrkiye Cumhuriyeti H\u00fck\u00fcmetinin bu maddenin sendikalara at\u0131f yapmas\u0131 nedeniyle siyasal partilere uygulanamayaca\u011f\u0131 yolundaki sav\u0131n\u0131 reddetmi\u015ftir. Daha da \u00f6nemlisi Mahkeme siyasal partilerin demokrasilerin d\u00fczg\u00fcn ve do\u011fru bir bi\u00e7imde i\u015fleyebilmesi i\u00e7in temel \u00f6rg\u00fctler oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesine g\u00f6re s\u00f6zle\u015fme sistemi i\u00e7inde demokrasinin \u00f6nemi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nacak olursa, 11. maddenin siyasal partileri kapsad\u0131\u011f\u0131ndan ku\u015fku duyulamaz. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi, ulusal makamlar\u0131n devletin anayasal yap\u0131s\u0131n\u0131 yok etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi siyasal partiler dahil, her t\u00fcrl\u00fc derne\u011fin bu S\u00f6zle\u015fmenin korumas\u0131ndan yararlanaca\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir.[28]<\/a>Mahkeme, bunun yan\u0131nda Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesinin Ba\u015flang\u0131c\u0131nda \u201cAyn\u0131 inanc\u0131 ta\u015f\u0131yan ve siyasal gelenekler, idealler, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere sayg\u0131 ve hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc konular\u0131nda ortak bir miras\u0131 payla\u015fan Avrupa devletlerinin h\u00fck\u00fcmetleri…\u201d s\u00f6zc\u00fcklerinin yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek, bu hususlar\u0131n \u00f6ncelikle de ulusal anayasalarda h\u00fckme ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ba\u011flanmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Mahkeme, S\u00f6zle\u015fmenin 1. maddesine g\u00f6re, S\u00f6zle\u015fmeye taraf olan her Devletin kendi yetki alanlar\u0131 i\u00e7inde her ki\u015fiye bu S\u00f6zle\u015fmede yer alan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri tan\u0131mak zorunda oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zle\u015fmeye taraf olan Devletlerin siyasal ve kurumsal \u00f6rg\u00fctleri, bu nedenle, S\u00f6zle\u015fmede yaz\u0131l\u0131 bulunan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere sayg\u0131 g\u00f6stermek durumundad\u0131r. Siyasal partilerin kapat\u0131labilmeleri, o devlette \u00f6rg\u00fctlenme\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve bunun sonucu olarak da, demokrasiyi do\u011frudan etkiler. Bu ba\u011flamda Mahkeme, S\u00f6zle\u015fme sisteminde demokratik toplumu koruman\u0131n gerekleri ile ki\u015fisel haklar aras\u0131nda bir uyu\u015fman\u0131n veya orta yol bulman\u0131n gereklili\u011fini belirtmi\u015ftir. Bu uyu\u015fman\u0131n dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kabilmesi i\u00e7in S\u00f6zle\u015fmenin 11. maddesinin s\u0131n\u0131rlaman\u0131n nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren 2. f\u0131kras\u0131na uygun olmas\u0131 gerekir. Mahkeme, daha \u00f6nce de \u00e7e\u015fitli kararlar\u0131nda belirtti\u011fi gibi, S\u00f6zle\u015fmenin teorik veya aldat\u0131c\u0131 de\u011fil, pratik ve etkili bir bi\u00e7imde haklar\u0131 garanti alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 yeniden vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sadece dernek kurmayla s\u0131n\u0131rl\u0131 olsayd\u0131, o zaman bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck teorik ve hayali bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck olarak kal\u0131rd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ulusal makamlar dernek kurulur kurulmaz hemen o derne\u011fi kapatabilirlerdi. Demek ki dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sadece kurulmay\u0131 de\u011fil faaliyeti de kapsar. 11. Maddeye uygunluk sorunu Mahkemece \u015f\u00f6yle ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r:(i) Bir m\u00fcdahalenin veya engellemenin olup olmad\u0131\u011f\u0131?Mahkeme \u00f6n\u00fcndeki olayda dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne bir engellemenin veya m\u00fcdahalenin oldu\u011funun a\u00e7\u0131k oldu\u011funu belirtmektedir.(ii) Acaba yap\u0131lan m\u00fcdahale hakl\u0131 say\u0131labilir mi?E\u011fer dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne yap\u0131lan m\u00fcdahale yasa taraf\u0131ndan yap\u0131lmazsa, 11. maddenin ikinci f\u0131kras\u0131nda yaz\u0131l\u0131 me\u015fru ama\u00e7lar g\u00fcd\u00fcl\u00admez ise veya demokratik toplum d\u00fczeninin gereklerine uygun olmazsa bu maddenin ihlali olarak de\u011ferlendirilmelidir.(a) S\u0131n\u0131rlamay\u0131 yasan\u0131n belirlemesi.Mahkeme bu konuda bir teredd\u00fct olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc Anayasa Mahkemesinin TBKP’ni Anayasa’n\u0131n 2., 3\/1., 6., 6., 10\/1. ve 14\/1. ve eski 68. maddesiyle 2820 say\u0131l\u0131 Siyasi Partiler Yasas\u0131’n\u0131n 78. 81 ve 96 (3) maddelerine dayanarak kapatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir.(b) Me\u015fru ama\u00e7:T.C. H\u00fck\u00fcmeti davada dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne yap\u0131lan m\u00fcdahalenin bir \u00e7ok me\u015fru ama\u00e7 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir: Ulusal g\u00fcvenlik, kamu g\u00fcvenli\u011fi, devletin \u00fclkesi ve milletiyle b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini korumak gibi.Mahkeme de, aynen Komisyon gibi, TBKP’nin kapat\u0131lmas\u0131nda izlenen “me\u015fru ama\u00e7lar”dan en az\u0131ndan birinin, “ulusal g\u00fc\u00advenli\u011finin korunmas\u0131” oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. O halde, bu ama\u00e7 veya s\u0131n\u0131rlama nedeni\u00adnin “demokratik toplum d\u00fczeninin gerekleri”ne ayk\u0131r\u0131 olmamas\u0131 gerekir.(c) “Demokratik toplum d\u00fczeninin gerekleri”(i) Genel \u0130lkelerMahkeme, 11. maddenin \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler i\u00e7inde \u00f6zerk bir rol\u00fc oldu\u011funu ve belli bir uygulama alan\u0131na sahip bulundu\u011funu kabul etmekle birlikte, bu davada 11. maddenin 10. maddeyle birlikte ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekte\u00addir. D\u00fc\u015f\u00fcncelerin korunmas\u0131 ve ifade edilmesi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, 11. maddedeki dernek kurma ve toplanma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ama\u00e7lar\u0131ndan biridir. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesine g\u00f6re \u00e7o\u011fulculuk olmadan demokrasi olamaz. 10. madde, yani d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, ikinci f\u0131kras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlamalar ile sadece olumlu veya zarars\u0131z veya umursanmayacak “d\u00fc\u015f\u00fcnceler” ve “bilgiler ve haberler”e de\u011fil, ayn\u0131 zamanda rahats\u0131z edici \u015fok etkisi yapan ve taciz edici “d\u00fc\u015f\u00fcnceler”e, “bilgilere ve haberlere”de tatbik edilmeli ve bu t\u00fcr ifadeler bu maddenin korumas\u0131ndan yararlanmal\u0131d\u0131r. Faaliyetleri d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kolektif kullan\u0131m\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131n\u0131 olu\u015fturan siyasal partiler de do\u011fal olarak, S\u00f6zle\u015fmenin 10 ve 11. maddelerinin korumas\u0131ndan yararlanacaklard\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesine g\u00f6re, Devlet \u00e7o\u011fulculuk ilkesinin en son garant\u00f6r\u00fcd\u00fcr. Mahkemeye g\u00f6re Avrupa kamu d\u00fczeninin en \u00f6nemli ve temel \u00f6zelli\u011fini demokrasi olu\u015fturur. S\u00f6zle\u015fmedeki 8,9,10. ve 11. maddelerdeki \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin kullan\u0131m\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 “demokratik toplum d\u00fczeninin gereklerine\u201d ayk\u0131r\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. O halde bu maddelerdeki \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere m\u00fcdahaleyi hakl\u0131 k\u0131labilecek tek gereklilik tipi, \u201cdemokratik toplum”dan kaynaklanan gereklilik olabilir. S\u00f6zle\u015fmede d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen tek bir siyasal model vardir, o da demokrasidir. Bu nedenle, sinirlamalar demokratik toplum d\u00fczeniyle uyumlu olmalidir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesine g\u00f6re, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc demokratik toplumun esaslarindan birini olu\u015fturur. D\u00fc\u015f\u00fcnceyi a\u00e7iklama \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc bunun yaninda her bireyin kendini ger\u00ad\u00e7ekle\u015ftirmesinin ve ilerlemesinin temel ko\u015fullarindan birini olu\u015fturur.  Avrupa Insan Haklari Mahkemesine g\u00f6re bu s\u00f6ylenenlerin bir sonucu olarak, 11. maddede belirtilen sinirlandirma sebepleri siyasal partiler s\u00f6z konusu oldugunda dar yorumlanmalidir. Sadece inandirici ve zorunlu nedenler siyasal partilerin \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn\u00fcn sinirlandirilmasini hakli kilabilir. 11. maddenin ikinci fikrasindaki anlamda bir gereklilik olup olmadiginin saptanmasinda S\u00f6zle\u015fmeye taraf Devletler sinirli bir degerlendirme veya takdir yetkisine sahiptirler. Devletlerin bu sinirli degerlendirme yetkisi, hem yasalarin, bagimsiz mahkemelerce verilen kararlarda dahil olmak \u00fczere, hem de uygulamalarin siki bir Avrupa denetimiyle birlikte ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini gerekli kilar. Mahkeme ulusal otoritelerce yapilan sinirlamalari incelerken, yapilan bu sinirlamalar me\u015fru ama\u00e7lar g\u00fctseler dahi, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcge getirilen sinirlamanin bu amacin zorunlu veya gerekli kilindigindan fazla olmamasina bakilmasi gerektigini s\u00f6ylemektedir. Yani mutlaka ama\u00e7 ve sinirlama orantisi olmalidir. Daha a\u00e7ik bir deyi\u015fle sinirlama “\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc” olmalidir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi ilk olarak TBKP’nin faaliyetine ba\u015flamadan Anayasa Mahkemesince kapatildigini ve kapatma kararinin Partinin t\u00fcz\u00fcg\u00fc ve programi nedeniyle verildigini belirtmi\u015ftir. Mahkemeye g\u00f6re, Anayasa Mahkemesi karari incelendiginde Partinin veya liderlerinin ger\u00e7ek ama\u00e7larinin gizlendigini g\u00f6steren hi\u00e7bir kanitin da olmadigi anla\u015filmaktadir. Mahkeme de ulusal otoriteler gibi dernek \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcne yapilan m\u00fcdahaleyi s\u00f6z\u00fc edilen belgelere bakarak yapmi\u015ftir. Yani sadece program ve t\u00fcz\u00fck incelenmi\u015ftir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi sadece Anayasa Mahkemesinin kapatma kararina gerek\u00e7e te\u015fkil eden iki nedeni incelemi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc diger nedenler Anayasa Mahkemesince kapatmaya gerek\u00e7e olmami\u015ftir.(i) Bunlardan ilki, TBKP’nin 2820 sayili Yasanin 96. maddesinin son fikrasinin ihlal ettigi iddiasidir. Bu fikraya g\u00f6re Kom\u00fcnist, anar\u015fist, fa\u015fist, teokratik, nasyonal sosyalist, din, dil, irk, mezhep ve b\u00f6lge adlariyla veya ayni anlama gelen adlarla da siyasi partiler kurulamaz veya parti adinda bu kelimeler kullanilamaz. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi parti adinda kom\u00fcnist s\u00f6zc\u00fcg\u00fc yer aldi diye, bu kadar \u00f6nemli ve sert bir yaptirimin o partiye uygulanmasini, eger kapatma i\u00e7in ba\u015fka ko\u015fullar yoksa, kabul etmemektedir. \u015eu da belirtilmelidir ki 17 Agustos 1956 g\u00fcn\u00fc Alman Anayasa Mahkemesince kapatilan Alman Kom\u00fcnist Partisi TBKP’den farklidir. TBKP adi kom\u00fcnist olmasina ragmen, demokrasiyi ortadan kaldirma amaci ta\u015fimamaktadir ve yine bu Parti siyasal \u00e7ogulculugu yok etmek arzusunda da degildir. TBKP’nin T\u00fcrk toplumu ve T\u00fcrk Devleti i\u00e7in ger\u00e7ek bir tehlike olu\u015fturdugu or\u00adtaya konmadan sadece adi nedeniyle kapatilmasi S\u00f6zle\u015fmenin 11. maddesine aykiridir.(ii) Anayasa Mahkemesinin kabul ettigi ikinci kapatma nedeni TBKP’nin ayrilik\u00e7i bir parti olmasi ve T\u00fcrk ulusunu b\u00f6lmeyi ama\u00e7lamasidir. Anayasa Mahkemesine g\u00f6re, TBKP’nin program ve t\u00fcz\u00fcg\u00fcnde T\u00fcrk ve K\u00fcrt uluslari arasinda ayirim yapilarak azinlik yaratma amaci a\u00e7iga \u00e7ikmaktadir. Anayasa Mahkemesine g\u00f6re, Lozan Antla\u015fmasi ile kabul edilenler di\u015finda bir azinlik yoktur ve olamaz. Partinin yaptigi bu T\u00fcrk ve K\u00fcrt uluslari bi\u00e7imindeki ayrim Devletin \u00fclkesi ve ulusuyla b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fcg\u00fcne aykiridir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi, Partinin programinda K\u00fcrt “halki” ve “ulusu” ve K\u00fcrt “vatanda\u015flari” s\u00f6zc\u00fcklerinin yer aldigini; ancak bunlarin bir azinlik olarak tanimlanmadigini ve b\u00f6yle bir savda da bulunulmadigini belirtmektedir. Mahkeme, Partinin “K\u00fcrt varligi”nin sadece kabul edilmesinden ba\u015fka bir \u015fey istemedigini vurgulamaktadir. K\u00fcrtlere \u00f6zel bir takim haklar taninmasi istegi veya K\u00fcrtlerin T\u00fcrk halkindan ayrilmasi hakkinin verilmesi gibi istemlere de Programda yer verilmemi\u015ftir. Tam tersine, Partiye g\u00f6re K\u00fcrt halkina kar\u015fi yapilacak ayrimcilik ortadan kaldirilacak olursa, T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler mutlaka bari\u015f i\u00e7inde birlikte ya\u015fayacaklardir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi demokrasinin temel \u00f6zelliklerinden birinin, \u015fiddete ba\u015fvurmadan \u00fclkenin sorunlarina diyalog yoluyla \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulma oldugunu belirterek, bazen bu \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin can sikici ve ho\u015fa gitmeyen \u015feyler olabilecegini, ama buna katlanilmasi gerektigini belirtmi\u015ftir. Demokrasinin temeli d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcd\u00fcr ve yine demokrasinin ya\u015famasi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fcn\u00fcn saglanmasina baglidir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi partinin programinin, o partinin gizli ama\u00e7larini ve objektiflerini gizledigi savinin kolayca bir kenara atilamayacagini; ancak Partinin gizli ama\u00e7larinin olup olmadigini anlayabilmek i\u00e7in de o partinin faaliyetlerine bakmak gerektigini vurgulami\u015ftir. Bu davada TBKP’nin programinin uygulamada ne \u015fekle b\u00fcr\u00fcnecegi anla\u015filamamaktadir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Parti kurulur kurulmaz, faaliyete dogru d\u00fcr\u00fcst ba\u015flayamadan kapatilmi\u015ftir. Herhangi bir faaliyet s\u00f6z konusu olmadigina g\u00f6re, TBKP’nin T\u00fcrkiye’nin ter\u00f6rizm sorununa olumsuz bir katkisinin oldugunu iddia etmek de m\u00fcmk\u00fcn degildir. Avrupa Insan Haklari Mahkemesine g\u00f6re, S\u00f6zle\u015fmenin 17. maddesini bu davada g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alip uygulama olanagi yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc TBKP’nin programinda S\u00f6zle\u015fmede yazili hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri ortadan kaldirmak amaciyla S\u00f6zle\u015fmedeki \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere dayanildigini g\u00f6sterir herhangi bir \u015fey bulunmamaktadir. Yukarda a\u00e7iklanan gerek\u00e7elerle, Avrupa Insan Haklari Mahkemesi, Parti faaliyete dahi ge\u00e7meden,TBKP’nin hemen ve temelli olarak kapatilmasi yaptirimiyla kar\u015fila\u015fmalarini ve liderlerine getirilen siyasal yasaklari \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz ve bu nedenle de demokratik toplum d\u00fczeninin gereklerine uygun bulmami\u015f ve kapatma yaptiriminin uygulanmasini S\u00f6zle\u015fmenin 11. maddesinin ihlali olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/strong> Avrupa Insan Haklari Mahkemesi Sosyalist Partisi kararinda da TBKP kararindaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri aynen tekrarlami\u015ftir.[29]<\/a> Bu nedenle bu kararin \u00f6zetlemesine gerek yoktur. Anla\u015filan o ki, Mahkeme parti kapatmalari konusundaki i\u00e7tihadini artik olu\u015fturmu\u015ftur. Anayasa Mahkemesi parti kapatma davalarindaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc degi\u015ftirmedigi s\u00fcrece bundan sonraki davalarin nasil sonu\u00e7lanacagini bilebilmek i\u00e7in kahin olmaya gerek yoktur. Avrupa Insan Haklari Mahkemesi Sosyalist Partisi kararinda da demokrasinin temel \u00f6zelliklerinden birinin \u015fiddete ba\u015fvurmadan \u00fclkenin sorularina diyalog yoluyla \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulma oldugunu belirmi\u015ftir. \u00d6nerilen \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin bazen ho\u015fa gitmeyen ve can sikici \u00f6neriler olabilecegini de belirten Mahkeme, buna katlanilmasi gerektigini vurgulami\u015ftir. Mahkeme Sosyalist Partinin T\u00fcrk ve K\u00fcrt kesimlerini kapsayan bir federal devlet kurulmasi d\u00fc\u015f\u00fcncesini ve K\u00fcrt halkinin kendi kaderini tayin hakkina sahip oldugu yolundaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri de “b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fcge” aykiri g\u00f6rmemi\u015ftir.[30]<\/a> Sosyalist Parti kararinda Mahkeme TBKP kararindan farkli olarak manevi tazminata h\u00fckmetmi\u015ftir. Bunun nedeni, Mahkemeye g\u00f6re, Sosyalist Partinin d\u00f6rt yil boyunca faaliyette bulunmu\u015f olmasidir. Bu nedenle de Mahkemeye g\u00f6re bir zarara ugrama s\u00f6z konusu olmu\u015ftur.[31]<\/a>Avrupa Insan Haklari Mahkemesi 8 Aralik 1999 g\u00fcn\u00fc Anayasa Mahkemesinin kapattigi partilerden biri olan \u00d6ZDEP hakkinda da T\u00fcrkiye aleyhine karar vermi\u015ftir. Avrupa Mahkemesi T\u00fcrkiye\u2019nin S\u00f6zle\u015fmenin 11. maddesini ihlal ettigini saptami\u015ftir. Bu kararda da Avrupa Mahkemesi \u00d6ZDEP\u2019in program\u0131nda yaz\u0131lanlar\u0131n partinin esas amac\u0131n\u0131 gizleyebilece\u011fini kabul etmektedir. Ancak Mahkemeye g\u00f6re bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc destekleyecek parti eylemleri ortaya konmad\u0131k\u00e7a, bu partinin resmi s\u00f6yleminin samimi oldu\u011funu kabul etmek gerekmektedir. Bu k\u00f6t\u00fc niyet kan\u0131tlanamad\u0131\u011f\u0131ndan \u00d6ZDEP d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmas\u0131 nedeniyle cezaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Demokrasi d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerinde ye\u015feren ve b\u00fcy\u00fcyen bir \u015feydir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bir siyasi partinin bir siyasal grubu, Devletin n\u00fcfusunun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn konumunu kamu \u00f6n\u00fcnde tart\u0131\u015fmak istemesini ve bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn sorunlar\u0131na herkesi tatmin edecek \u00e7\u00f6z\u00fcmler bulmaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 engellemek hakl\u0131 olamaz.[32]<\/a> Avrupa\u2019daki \u00f6nemli bir geli\u015fmede Avrupa Konseyi Genel Sekreterliginin istegi \u00fczerine hazirlanan Siyasal Partilerin Yasaklanmasi, Kapatilmasi ve Benzer \u00d6nlemler Hakkinda Temel Ilkeler <\/em>adli rapordur. Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin parti kapatma konusundaki yakla\u015fiminin \u00f6zl\u00fc bir anlatimi bu raporda bulunabilir. Bu rapordaki bazi ilkelerin aktarilmasinda yarar vardir. Her \u015feyden \u00f6nce bu rapora g\u00f6re, siyasi partilerin yasaklanmasi ve kapatilmasi \u015fiddeti savunan ve\/veya anayasal d\u00fczeni yikmak i\u00e7in \u015fiddet kullanan ve b\u00f6ylece anayasada yer alan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri tehlikeye sokan siyasi partiler i\u00e7in s\u00f6z konusu olmalidir. Buna kar\u015filik bir siyasi partinin anayasada veya yasalarda degi\u015fiklik yapilmasini savunmasi tek ba\u015fina bir partinin kapatilmasi i\u00e7in yeterli olmamalidir. Bir siyasal parti \u00fcyelerinin bireysel davrani\u015flarindan sorumlu tutulmamalidir. \u00dcyenin davrani\u015fi eger partinin yetkili organlarinin destegine sahipse veya bu davrani\u015f partinin programinin sonucu ise parti \u00fcyesinin eylemleri dikkate alinabilir. Yine rapora g\u00f6re bir siyasal partinin kapa\u00adtilmasi \u00f6nlemine en son \u00e7are olarak ba\u015fvurulmalidir. Kapatma di\u015finda ba\u015fka \u00f6nlemlerle tehlikenin \u00f6nlenip \u00f6nlenemeyecegi g\u00f6zden ge\u00e7irilmeli ve \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck ilkesine uyulmalidir. Yine yasaklama veya kapatma karari \u201cadil yarg\u0131lama\u201d sonucunda verilmelidir. [33]<\/a>Sonu\u00e7:<\/strong>\u00dclkemizdeki siyasi partiler hukuku gerek Anayasa ve Siyasi Partiler Yasas\u0131 gerek Anayasa Mahkemesinin verdi\u011fi kararlarla birlikte son derece dar bir alana s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f bulunmakta\u00add\u0131r. Bu alandaki liberalle\u015fme s\u0131n\u0131rl\u0131 olmu\u015ftur. En \u00f6nemli liberalle\u015fme 1995 Anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fidir. Anayasada yap\u0131lan bu de\u011fi\u015fiklik uzun bir gecikmeden sonra, 12.8.1999 g\u00fcnl\u00fc 4445 say\u0131l\u0131 Yasa ile \u201cSiyasi Partiler Kanununda De\u011fi\u015fiklik Yap\u0131lmas\u0131na \u0130li\u015fkin Kanun\u201d ile Siyasi Partiler Yasas\u0131na yans\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[34]<\/a> Daha \u00f6nceki liberalle\u015fmeler de \u015funlard\u0131r: 1980 \u00f6ncesi politikac\u0131lar\u0131ndan \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne konan siyasal faaliyet yasa\u011f\u0131n\u0131n (Anayasa’n\u0131n ge\u00e7ici 4. maddesi) halk oylamas\u0131yla sona erdirilmesi ve 16.10.1981 g\u00fcnl\u00fc Siyasi Partilerin Feshine Dair Yasa’n\u0131n y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. [35]<\/a>Bak\u0131r \u00c7a\u011flar Anayasa Mahkemesi’nin 36. Kurulu\u015f Y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc nedeniyle d\u00fczenlenen Sempozyuma sundu\u011fu tebli\u011fde bu konuda bizim de kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r:”‘Demokratik Toplum d\u00fczeni’ dizayn\u0131nda siyasi partilerin yeri, \u0130nsan Haklar\u0131 Avrupa Komisyonu’nun, T\u00fcrkiye Birle\u015fik Kom\u00fcnist Partisi (TBKP) ‘N.Sarg\u0131n ve N.Ya\u011fc\u0131 T\u00fcrkiye’ye kar\u015f\u0131’ davas\u0131 ile ilgili raporunda (3 Eyl\u00fcl 1996) ve \u0130nsan Haklar\u0131 Avrupa Mahkemesi’nin ‘Sosyalist Parti ve Di\u011ferleri T\u00fcrkiye’ye kar\u015f\u0131’ Davas\u0131nda verdi\u011fi kararda (25 May\u0131s 1998) tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Strasbourg Mahkemesi karar\u0131nda, T\u00fcrk Devleti’nin Resmi \u0130deolojisi ve yap\u0131s\u0131n\u0131n \u0130nsan Haklar\u0131 Avrupa S\u00f6zle\u015fmesi Hukuku’na uygunlu\u011funu sorgulad\u0131 ve ‘Demokratik Toplum D\u00fczeni’nde bu ideoloji ve yap\u0131lara ‘Kar\u015f\u0131-proje’ \u00fcreten partilerin de siyasi arenada yer almas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna vard\u0131. \u0130nsan Haklar\u0131 Avrupa Mahkemesi ‘Sosyalist Parti ve Di\u011ferleri T\u00fcrkiye’ye kar\u015f\u0131 Davas\u0131’nda verdi\u011fi 25 May\u0131s 1998 tarihli kararda, ‘Demokratik Toplum D\u00fczeni’ni tan\u0131mlarken, toplant\u0131 ve dernek kurma h\u00fcrriyetini (\u0130nsan Hak\u00adlar\u0131 Avrupa S\u00f6zle\u015fmesi m.11), d\u00fc\u015f\u00fcnceyi a\u00e7\u0131klama h\u00fcrriyetinin (\u0130nsan Haklar\u0131 Avrupa S\u00f6zle\u015fmesi m.10) tezah\u00fcr \u015fekillerinden biri sayd\u0131 ve bir siyasi parti projesinin-T\u00fcrklerle K\u00fcrtlerin e\u015fit temsil edildi\u011fi ‘federal sistem’in-devletin \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imine, Anayasa \u0130deolojisine ayk\u0131r\u0131 bulunsa bile, demokrasiyi tahrip etmeyi ama\u00e7lamad\u0131\u011f\u0131, \u015fiddete \u00e7a\u011fr\u0131da bulunmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, S\u00f6zle\u015fme Hukuku korumas\u0131ndan yararlanmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna vard\u0131. Kararda ‘Piermont’ \u015fablonu \u00e7ok net. K\u0131saca, \u0130nsan Haklar\u0131 Avrupa Mahkemesi ve Komisyon Kararlar\u0131 birlikte okunursa, Strasbourg’da mahkum edilen T\u00fcrkiye’nin m\u00fccadeleci ya da ‘militan Demokrasi’ anlay\u0131\u015f\u0131. Komisyon’a g\u00f6re yasaklanabilir partiler, sadece ‘\u0130htilalci’ ve ‘Irk\u00e7\u0131’ partiler. Bu durum, T\u00fcrkiye’nin Siyasi ve Hukuki topografyas\u0131n\u0131 derinden etkileyecek ciddi bir t\u00fcrb\u00fclans alan\u0131.” [36]<\/a> 23.7.1995 g\u00fcn\u00fc kabul edilen 4121 say\u0131l\u0131 yasa ile Anayasan\u0131n 68. Ve 69. maddelerinde yap\u0131lan de\u011fi\u015fikliklerle birlikte siyasi parti faaliyetlerine bir miktar serbesti getirilebilmi\u015f ve parti kapatma g\u00fc\u00e7le\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[37]<\/a> 1995 Anayasa de\u011fi\u015fikli\u011finden sonra bir siyasi partinin kapat\u0131labilmesi \u00fc\u00e7 nedenle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. E\u011fer bir partinin t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc ve program\u0131 Anayasan\u0131n 68. maddesinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0131kras\u0131 h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 bulunursa o parti hakk\u0131nda temelli kapatma karar\u0131 verilebilir. Bunun yan\u0131nda bir siyasi partinin Anayasan\u0131n 68. maddesinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0131kras\u0131 h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 eylemlerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc temelli kapat\u0131lmas\u0131na, ancak, onun bu nitelikte fiillerin i\u015flendi\u011fi bir odak haline geldi\u011finin Anayasa Mahkemesince tespit edilmesi halinde karar verilebilir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kapatma nedeni ise, bir siyasi partinin yabanc\u0131 devletlerden, uluslararas\u0131 kurulu\u015flardan ve T\u00fcrk uyru\u011funda olmayan ger\u00e7ek ve t\u00fczel ki\u015filerden maddi yard\u0131m almas\u0131d\u0131r. Anaya\u00adsan\u0131n 68. maddesinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0131kras\u0131 aynen \u015f\u00f6yle bir h\u00fck\u00fcm i\u00e7ermektedir: \u201cSiyasi partilerin t\u00fcz\u00fck ve programlar\u0131 ile eylemleri, Devletin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, \u00fclkesi ve milletiyle b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne, insan haklar\u0131na, e\u015fitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenli\u011fine, demokratik ve l\u00e2ik Cumhuriyet ilkelerine ayk\u0131r\u0131 olamaz; s\u0131n\u0131f veya z\u00fcmre diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc veya herhangi bir t\u00fcr diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc savunmay\u0131 ve yerle\u015ftirmeyi ama\u00e7layamaz; su\u00e7 i\u015flenmesini te\u015fvik edemez.\u201d 12.8.1999 g\u00fcnl\u00fc 4445 say\u0131l\u0131 Yasa ile de\u011fi\u015fik Siyasi Partiler Yasas\u0131 siyasi partilerin kapat\u0131lmalar\u0131n\u0131 yukarda a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z 1995 Anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fine uygun olarak yeniden d\u00fczenlemi\u015ftir. Ancak Anayasa Mah\u00adkemesi Siyasi Partiler Kanununun 12.8.1999 g\u00fcnl\u00fc, 4445 say\u0131l\u0131 Yasa ile de\u011fi\u015ftirilen 103. maddesinin 2. f\u0131kras\u0131n\u0131 Anayasan\u0131n 69. mad\u00addesine ayk\u0131r\u0131 bularak iptal etmi\u015ftir. \u0130ptal edilen 103. maddenin ikinci f\u0131kras\u0131 \u201codak olmay\u0131\u201d tan\u0131mlayarak parti kapatmay\u0131 bir miktar g\u00fc\u00e7le\u015ftirmekteydi. Ama h\u00e2l\u00e2 bu \u00fc\u00e7 kapatma nedeni d\u0131\u015f\u0131nda Siyasi Partiler Yasas\u0131n\u0131n 104. maddesinde Anayasa Mahkemesine \u201cDi\u011fer sebeplerle ba\u015fvuru\u201dnun kabul edilmesi ve verilecek \u201cihtar\u201d karar\u0131na uyulmamas\u0131 durumunda o partinin kapat\u0131labilece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Yani Anayasada kapatma nedenlerinin tahdidi say\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, Siyasi Partiler Kanununda Anayasada yaz\u0131l\u0131 olmayan nedenlerle kapatma m\u00fcmk\u00fcn olabilecektir. Ayr\u0131ca \u015funu da belirtmek gerekir ki, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesinin kararlar\u0131yla uyumlu olabilmek i\u00e7in bir partiyi sadece t\u00fcz\u00fck ve program\u0131na bakarak kapatmamak gerekmektedir. Program ve t\u00fcz\u00fck nedenleriyle kapatmalarda Anayasa Mahkemesinin yapmas\u0131 gereken kapat\u0131lmas\u0131 istenen partinin Anayasan\u0131n 68. maddesinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0131kras\u0131nda yaz\u0131l\u0131 h\u00fck\u00fcmlere ayk\u0131r\u0131 bir \u201cama\u00e7 g\u00fcd\u00fcp g\u00fctmedi\u00ad\u011fine\u201d bakmak olmal\u0131d\u0131r. Kapatmak istenen partinin program\u0131nda veya t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcnde, Anayasan\u0131n 68. maddesinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0131kras\u0131nda yaz\u0131l\u0131 h\u00fck\u00fcmlere ayk\u0131r\u0131l\u0131k olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anla\u00admak i\u00e7in ise, o partinin eylemlerini incelemek gerekir. Ve bunun yan\u0131nda Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi gibi bu konuda a\u00e7\u0131k kan\u0131t aramak gerekir. Ya da partinin program\u0131nda yer alan hususun a\u00e7\u0131k\u00e7a su\u00e7 olu\u015fturmas\u0131 veya su\u00e7a te\u015fvik eder nitelikte olmas\u0131 gerekir. Kan\u0131mca Anayasa Mahkemesinin parti kapatma davalar\u0131nda art\u0131k \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri esas alan \u201chak eksenli\u201d bir yakla\u015fimi benimsemesi zamani gelmi\u015ftir. Anayasa Mahkemesinin b\u00f6yle bir tutumu benimsemesi Z\u00fcht\u00fc Arslan\u2019\u0131n da belirtti\u011fi gibi,[38]<\/a> Mahkemenin me\u015fruiyetini g\u00fc\u00e7lendirecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Anayasa Mahkemesinin varl\u0131k nedeni siyasal iktidar kar\u015f\u0131s\u0131nda bireyin hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini korumakt\u0131r.  Anayasa Mahkemesinin bundan b\u00f6yle Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesinin kararlar\u0131n\u0131 dikkate almas\u0131 gerekmektedir. Bu kararlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Anayasa Mahkemesi S\u00f6zle\u015fmenin benzer ihlallerini \u00f6nleme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olmal\u0131\u00add\u0131r. Yani yap\u0131lmas\u0131 gereken S\u00f6zle\u015fmenin 11. maddesinin Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesinin yorumlad\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imiyle uygulanmas\u0131d\u0131r. Bu yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde her iki mahkeme aras\u0131ndaki uyumsuzluk ortadan kalkm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Siyasi parti kapatma davalar\u0131 \u201cd\u00fc\u015f\u00fcnceyi a\u00e7iklama \u00f6zg\u00fcrl\u00fcg\u00fc\u201d baz\u0131nda ele al\u0131nmal\u0131 ve \u201cama\u00e7\u201d, eski deyi\u015fle \u201cniyet\u201d, cezaland\u0131r\u0131lmamal\u0131; mutlaka eyleme bak\u0131lmal\u0131d\u0131r. Yani partinin amac\u0131n\u0131 saptamak i\u00e7in o partinin faaliyeti de incelenmelidir. B\u00fclent Tan\u00f6r T\u00fcrkiye’nin \u0130nsan Haklar\u0131 Sorunu ba\u015fl\u0131kl\u0131 yap\u0131t\u0131nda “…Anayasalar\u0131n ve yasalar\u0131n k\u0131st\u0131\u011f\u0131 hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler ile, insan\u0131n insan olarak sahip oldu\u011fu varsay\u0131lan evrensel ve dokunulmaz hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler aras\u0131ndaki fark b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e, ‘insan haklar\u0131’ eksenli terminoloji de \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.” [39]<\/a> demektedir. Ger\u00e7ekten de T\u00fcrkiye’de \u00f6zellikle 1982 Anayasas\u0131ndan sonra insan haklar\u0131 sorunu hemen hemen s\u00fcrekli olarak siyasal g\u00fcndemimizin \u00f6n s\u0131ralar\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fkenceden sonra Bat\u0131l\u0131lar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019yi en \u00e7ok ele\u015ftirdigi insan haklari sorunlarinin ba\u015finda \u201csiyasi parti kapatma davalar\u0131\u201d yer almaktad\u0131r. Kan\u0131mca siyasi parti kapatma davalar\u0131n\u0131n ve davalar\u0131n kapatmayla sonu\u00e7lanmalar\u0131n\u0131n \u00e7oklu\u011fu hem \u00fclkemizin ayd\u0131nlar\u0131n\u0131 hem de Bat\u0131l\u0131 toplumlar\u0131 rahats\u0131z etmektedir. T\u00fcrkiye’nin \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnyada yerini alabilmesi i\u00e7in mutlaka bu sorunu a\u015fmas\u0131 gerekmektedir. Ku\u015fkusuz T\u00fcrkiye bu sorunu a\u015fabilmek i\u00e7in gerekli demokratik biri\u00adkim ve donan\u0131ma sahiptir. Donna Gomien Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi ile ilgili yazd\u0131\u011f\u0131 k\u0131sa yap\u0131tta bu s\u00f6zle\u015fmeyi \u015f\u00f6yle de\u011ferlendirmektedir: \u201cAvrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi Avrupa\u2019daki b\u00fct\u00fcn insan haklar\u0131 rahats\u0131zl\u0131klar\u0131nda kullan\u0131labilecek her derde deva bir ara\u00e7 de\u011fildir. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 d\u00f6nemden hemen sonra haz\u0131rlanm\u0131\u015f olmas\u0131 nedeniyle, bu s\u00f6z\u00adle\u015fme sadece ki\u015fi ve ki\u015finin temel haklar\u0131n\u0131 koruma \u00fczerine odakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun bir so\u00adnucu olarak, ekonomik ve sosyal haklar konusu ba\u015fta olmak \u00fczere, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en can al\u0131c\u0131 insan haklar\u0131 sorunlar\u0131na hukuksal bir perspektif getirmekten uzakt\u0131r. Ama Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesinin bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen, hem politikac\u0131lar\u0131n hem de hukuk\u00e7ular\u0131n bu s\u00f6zle\u015fmenin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 insan haklar\u0131 gelene\u011fine sar\u0131lmalar\u0131 ve s\u00f6zle\u015fmenin bu b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 daha da geli\u015ftirmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar\u201d. [1] Bkz.: M\u00fcnci Kapani, Kamu H\u00fcrriyetleri,<\/em> A.\u00dc. Hukuk Fak\u00fcltesi Yay\u0131n\u0131, Ankara, 198l; \u0130lhan Ak\u0131n, Te\u00admel Hak ve \u00d6zg\u00fcrl\u00fckler<\/em>, \u0130.\u00dc. Hukuk Fak\u00fcl\u00adtesi Yay\u0131n\u0131, \u0130stanbul, 197l.[2]<\/a> Feyyaz G\u00f6lc\u00fckl\u00fc ve \u015eeref G\u00f6z\u00fcb\u00fcy\u00fck, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi ve Uygulamas\u0131<\/em> Turhan Kitapevi, Ankara, 1998.[3]<\/a> Erdo\u011fan Tezi\u00e7, Anayasa Hukuku<\/em>, Beta, \u0130stanbul, 1997, s.311-313; Erdo\u011fan Tezi\u00e7, 100 Soruda Siyasi Partiler,<\/em> Ger\u00e7ek Yay\u0131nevi, \u0130stanbul, 1976, s.27-30.[4]<\/a> Tezi\u00e7, 100 Soruda Siyasi Partiler<\/em>, s. 274.[5]<\/a> Bkz. Siyasi Partiler ve Demokrasi Sempozyum<\/em>: TESAV Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1995.[6]<\/a> Bu de\u011fi\u015fim kendini Anayasa Mahkemesinin Ali Haydar Veziro\u011flu\u2019nun \u201cDemokratik Bar\u0131\u015f Hareketi Partisi\u201d hakk\u0131ndaki kapatma istemini reddinde g\u00f6stermektedir. Bkz. E.1996\/3 (Siyasi Parti Kapatma), K.19997\/3, k.t. 22.5.1997, Resmi Gazete, <\/em>2 Haziran 2000, Say\u0131:24067, s. 13-53.[7]<\/a> E. 1993\/3,K.1994\/2 (Siyasi Parti Kapatma), k.t.16.6.1994, AMKD <\/em>Say\u0131 30\/2, s.1207 [8]<\/a> Ayn\u0131 karar, s. 1211-1212. Ayr\u0131ca bkz. E.1996\/1 (Siyasi Parti Kapatma), K.1997\/1, k.t. 14.2.1997, Resmi Gazete<\/em>, Say\u0131:23384, 26.6.1998, s. 77-78.[9]<\/a> Ludger K\u00fchnhardt, \u201cEuropean Courts and Human Rights\u201d,Constitutionalism and Democracy<\/em>, Douglas Greenberg, Stanley N. Katz, Melanie Beth Oliviero, Steven C. Wheatley, (der.) Oxford University Press, New York, l993, s.126-127.[10]<\/a> Ha\u015fim Kili\u00e7\u2019\u0131n Refah Partisi karar\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131oyu. Bkz. E.1997\/1 (Siyasi Parti Kapatma), K. 1998\/1, k.t. 16.1.1998, Resmi Gazete,<\/em> Say\u0131: 23266, 22.2.1998, s. 285[11]<\/a> Yarg\u0131tay D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Hukuk Dairesi Anayasan\u0131n 90. maddesine at\u0131fta bulunarak s\u00f6zle\u015fmelerin i\u00e7 hukukumuzla b\u00fct\u00fcnle\u015ferek ba\u011fla\u015f\u0131c\u0131l\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu nedenle kendili\u011finden uygulanmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir. Bkz. Yarg\u0131tay D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Hukuk Dairesi, E. 1993\/8217, K.1994\/6585, k.t. 11.7.1994, Yarg\u0131tay Kararlar Dergisi,<\/em> Cilt: 21, Say\u0131:1, Ocak 1995, s.24-26 [12]<\/a> Bak\u0131n\u0131z: R\u0131za T\u00fcrmen, \u201cAvrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6z\u00adle\u015fmesi\u2019nin \u0130\u00e7 Hukukumuza Etkileri\u201d, Anayasa Yar\u00adg\u0131s\u0131 <\/em>(Ankara: Anayasa Mahkemesi Yay\u0131nlar\u0131, 2000), s.32\u00ad-40). R\u0131za T\u00fcrmen bu konuda \u015funlar\u0131 belirtmektedir: \u201cAvrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi, b\u00fct\u00fcn taraf devletler i\u00e7in, ba\u015fka devletlere ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n var olan, nesnel y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler getirmektedir. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi kararlar\u0131nda, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nin Avrupa\u2019n\u0131n kamu d\u00fczenini temsil etti\u011fini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle olunca, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi ile i\u00e7 hukuk aras\u0131ndaki ili\u015fkide, sonraki yasa (lex posteriori) ya da \u00f6zel yasa (lex specialis) kurallar\u0131n\u0131n ge\u00e7erli olmayaca\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Bunun \u00f6tesinde Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi, Avrupa\u2019da bir ortak hukuki alan yaratmaktad\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin kararlar\u0131 ve bu kararlarda belirlenen esaslar b\u00fct\u00fcn Avrupa \u00fclkelerinde ge\u00e7erli olan ortak hukuki standartlar\u0131 yans\u0131tmaktad\u0131r. Avrupa Birli\u011fi \u00fcyeli\u011fine aday olan T\u00fcrkiye\u2019nin bu ortak hukuki alan d\u0131\u015f\u0131nda kalmas\u0131 olana\u011f\u0131 yoktur. T\u00fcrk yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n da kendilerini ulusal s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fan daha b\u00fcy\u00fck bir hukuki toplulu\u011fun bir \u00fcyesi olarak g\u00f6rmeleri \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r \u201c (s. 37).[13]<\/a> Mehmet Turhan, \u201cDemokratik Toplum D\u00fczeninin Gerekleri\u201d, Anayasa Yarg\u0131s\u0131,<\/em> Anayasa Mahkemesi Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1991), s.401-439.[14]<\/a> Ha\u015fim K\u0131l\u0131\u00e7\u2019\u0131n Refah Partisi Karar\u0131ndaki Kar\u015f\u0131oy Gerek\u00e7esi. E.1997\/1 (Siyasi Parti Kapatma), K.1998\/l,k.t. 16.1.1998, Resmi Gazete<\/em>, 22.2.1998, Say\u0131: 23266, s. 285.[15]<\/a> 11. Protokol ile de\u011fi\u015ftirilmi\u015f Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nin k\u0131sa ve \u00f6zl\u00fc bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 konusunda bak\u0131n\u0131z: Donna Gomien, Short Guide to the European Convention on Human Rights, <\/em>Council of Europe Publishing, Strasbourg, 1998.[16]<\/a> Jacgues Robert, “Constitutional and International Protection of Human Rights: Competing or Complementary Systems? General Report”, Human Riahts Law Journal<\/em> (31 March 1994) Vo1.15 No.l-2 s.21.[17]<\/a> Ibid,. s. 21-22.[18]<\/a> Robert, Genel rapor, (HRLJ)<\/em>, s.22-23.[19]<\/a> Bkz. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesinin 7.12.1976 g\u00fcnl\u00fc Handyside Karar\u0131; Seri A, No.24.[20]<\/a> Francis G. Jacobs ve Robin C. A.White, The European Convention on Human Rights,<\/em> Clarenden Press, Oxford, 1996, s.310-312.[21]<\/a> Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesinin 1.7.1961 g\u00fcnl\u00fc Lawless karar\u0131, Seri a, Vol. 3, s. 45-46.[22]<\/a> Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Komisyonunun 20.7.1957 g\u00fcnl\u00fc karar\u0131, Yearbook I, s. 223-224.[23]<\/a> De Becker davas\u0131, 18.9.1961 tarihli karar, Yearbook<\/em> 4, s. 324, 338. [24] Handyside v.United Kingdom, 24 Eyl\u00fcl 1976 tarihli karar, Series A no. 24, paragraf 49; The Sunday Times v. United Kingdom, 26 Nisan 1979, Series A nob 30, paragraf 64; Case of Vogt v. Germany, 26 Eyl\u00fcl 1995 tarihli karar, paragraf 52.[25]<\/a> Sunday Times, 1979, paragraf 64.[26]<\/a> Handyside, paragraf, 48-50; The Sunday Times, pa\u00adragraf, 62; Vogt, paragraf 52-53. [27]<\/a> 27 Nisan 1995 g\u00fcnl\u00fc Karar, Series A no. 314. S\u00f6zle\u015fme’nin 10.maddesi ile ilgili olarak bkz. Rolv Ryssdal, “The Case Law of the European Court of Human Rights on the Freedom of Expression Guaranteed Under the European Convention on Human Rights”, Xth Conference of the European Constitutional Courts<\/em> (Budapest, 6-10 May 1996). [28]<\/a> Case of United Communist Party Of Turkey And Others v. Turkey <\/em>(133\/1996\/752\/951), 30 January 1998.[29]<\/a> (20\/1997\/28 25 May\u0131s 1998 g\u00fcnl\u00fc Mahkeme Karar\u0131. Case of the Socialist Party and Others v. Turkey804\/1007)[30]<\/a> Sosyalist Parti karar\u0131, paragraf 47.[31]<\/a> Sosyalist parti Karar\u0131, paragraf 67.[32]<\/a> Bkz. (\u00d6ZDEP) v. Turkey <\/em>(Application No. 238850\/94), 8 December 1999, paragraf, 42;44.[33]<\/a> Guidelines on Prohibition and Dissolutuion of Political Parties and Analogous Measures, Adopted by the Venice Commission at its 41st<\/sup> Plenary Session (Venice, 10-11 December, 1999). Internet\u2019<\/em>te bak\u0131n\u0131z: www.coe.fr.\/venice.<\/em>[34]<\/a> Bkz. 14 A\u011fustos 1999 g\u00fcnl\u00fc 23786 say\u0131l\u0131 Resmi Gazete.<\/em>[35]<\/a> B\u00fclent Tan\u00f6r, T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130nsan Haklar\u0131 Sorunu,<\/em> BDS Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1994, s. 140.[36]<\/a> Bak\u0131r \u00c7a\u011flar, \u201cAnayasa Yarg\u0131s\u0131\u2019n\u0131n G\u00fcncelli\u011fi: \u2018Yarg\u0131\u00e7lar Zaman\u0131\u2019\u201d, Anayasa Yarg\u0131s\u0131, <\/em>Anayasa Mahkemesi Yay\u0131n\u0131, Ankara, 1998, s. 65.[37]<\/a> Bkz. 26 Temmuz 1995 g\u00fcnl\u00fc 22355 say\u0131l\u0131 Resmi Gazete<\/em>. Anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fine uygun Siyasi Partiler Yasas\u0131nda yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklik 12.8.1999 g\u00fcnl\u00fc 4445 say\u0131l\u0131 Yasa ile m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Resmi Gazete<\/em>, 14 A\u011fustos 1999, Say\u0131: 23786.[38]<\/a> Z\u00fcht\u00fc Arslan, \u201cAvrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi ve T\u00fcrk Anayasa Yarg\u0131s\u0131: Uyum Sorunu ve \u00d6neriler\u201d, Liberal D\u00fc\u015f\u00fcnce<\/em>(Yaz 2000), s.103-115. \u201cHak eksenli\u201d yakla\u015fim bu makalede a\u00e7iklanmaktadir.[39]<\/a> Tan\u00f6r, a.g.e., s.14.[<\/a>40<\/sup>]<\/a> <\/sup>Gomien, a.g.e.,<\/em> s. 153.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Do\u00e7. Dr. Mehmet TurhanAnayasa Mahkemesi Raport\u00f6r\u00fc Yirminci y\u00fczy\u0131lda insan haklar\u0131 alan\u0131nda en \u00f6nemli geli\u015fme bireyin ulusal hukuk \u00f6znesi olmas\u0131 yan\u0131nda, insan haklar\u0131 alan\u0131nda uluslararas\u0131 hukukun da \u00f6znesi durumuna gelmeye ba\u015flamas\u0131d\u0131r. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda d\u00fcnyada insan\u0131n insan olarak de\u011ferini kabul etmeyen ve insanlar aras\u0131nda e\u015fitli\u011fi reddeden g\u00f6r\u00fc\u015flerin yeniden ortaya \u00e7\u0131kmamas\u0131 i\u00e7in insan haklar\u0131na sayg\u0131l\u0131 bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-1830","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-makalelink"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1830","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1830"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1830\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1831,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1830\/revisions\/1831"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1830"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1830"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1830"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}