{"id":1828,"date":"2025-08-19T11:52:06","date_gmt":"2025-08-19T11:52:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.lopsssdoner.com\/?p=1828"},"modified":"2025-08-19T11:52:08","modified_gmt":"2025-08-19T11:52:08","slug":"avrupa-deneyiminde-turk-anayasa-hukuku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/2025\/08\/19\/avrupa-deneyiminde-turk-anayasa-hukuku\/","title":{"rendered":"Avrupa Deneyiminde T\u00fcrk Anayasa Hukuku"},"content":{"rendered":"\n

Alain BOCKEL

Le droit constitutionnel turc \u00e0 l\u2019\u00e9preuve europ\u00e9enne
R\u00e9flexions \u00e0 partir d\u2019une d\u00e9cision de la Cour constitutionnelle  turque portant dissolution du Parti islamique REFAH

Yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 Dergi : Revue fran\u00e7aise de Droit constitutionnel, 40, 1999.
Sayfalar : 911-927.

Avrupa Deneyiminde T\u00fcrk Anayasa Hukuku

\u0130slamc\u0131 Refah Partisinin Kapat\u0131lmas\u0131na \u0130li\u015fkin Anayasa Mahkemesinin bir Karar\u0131na \u0130li\u015fkin D\u00fc\u015f\u00fcnceler

<\/strong>
Refah partisine ili\u015fkin karar, T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan siyasi bir partinin kapat\u0131lmas\u0131 konusunda verilmi\u015f ilk  karar  de\u011fildir. Bug\u00fcne kadar bu konuda verilen kararlar\u0131n say\u0131s\u0131 yirmiden fazlad\u0131r.  Bu kararlarda, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 (12 karar) ya da laiklik prensibinin ihlal  (3 karar) edildi\u011fi \u015feklindeki gerek\u00e7elere dayan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer bir deyi\u015fle s\u00f6z konusu partilerin T\u00fcrk anayasal d\u00fczeninin temellerine zarar verdikleri  sonucuna var\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak ilk kez  \u00e7ok  \u00f6nemli bir parti hakk\u0131nda karar verilmi\u015ftir (Refah  Partisi, kapat\u0131lma karar\u0131ndan \u00f6nce  en son yap\u0131lan   genel se\u00e7imlerin (1995)  galibiydi)<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrk anayasal d\u00fczeni Avrupa kamu hukuku ile ilk kez \u00e7at\u0131\u015fmamaktad\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi  yak\u0131n tarihli \u00e7ok say\u0131da karar\u0131nda,  T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi ya da Devlet G\u00fcvenlik Mahkemesi kararlar\u0131n\u0131n Avrupa \u015eart\u0131na ayk\u0131r\u0131 olduklar\u0131 sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu dava, Avrupa Mahkemesi taraf\u0131ndan daha \u00f6nce hi\u00e7 inceleme konusu olmam\u0131\u015f olan ve  T\u00fcrkiye i\u00e7in temel ve \u00e7ok hassas bir mesele te\u015fkil eden  laiklikle ilgilidir. .  <\/p>\n\n\n\n

Bu nedenle bu \u00e7al\u0131\u015fmada de\u011ferlendirilecek olan dava, T\u00fcrk hukuk d\u00fczeni a\u00e7\u0131s\u0131ndan oldu\u011fu kadar, T\u00fcrk siyasal ya\u015fam\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da temel bir dava olma \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu dava, ulusal  anayasa hukuku ile uluslararas\u0131  hukuk d\u00fczeni aras\u0131ndaki ili\u015fkilerde \u00e7ok nazik bir sorun te\u015fkil etmekte ve uygulanan m\u00fceyyide itibariyle de \u00f6zelli\u011fi olan bir davad\u0131r.  Laiklik meselesi T\u00fcrkiye\u2019de g\u00fcncelli\u011fini asla kaybetmedi\u011fi i\u00e7in,  bu sebeple ba\u015fka parti kapatmalar\u0131n\u0131n da  g\u00fcndeme gelmesi muhtemeldir.  Zira kapat\u0131lan Refah partisi yerine  derhal kurulan Fazilet Partisi de kapat\u0131lma riski alt\u0131ndad\u0131r. Bir di\u011fer  parti \u015eubat 1999\u2019da kapat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir parti de kapatma m\u00fceyyidesi ile yarg\u0131lanmaktad\u0131r. Ancak belirtmek gerekir ki, bu son iki parti k\u00fcrt ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 yapmalar\u0131 ile su\u00e7lanm\u0131\u015flard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu partiler hakk\u0131nda da kapatma m\u00fceyyidesi s\u00f6z konusu oldu\u011fu i\u00e7in,  Refah Partisi davas\u0131n\u0131  konu alan bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezler.<\/p>\n\n\n\n

S\u0130YASAL \u00c7ATI\u015eMANIN \u0130\u00c7ER\u0130\u011e\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130slamc\u0131 harekete kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen m\u00fccadele yeni de\u011fildir: Nitekim  Refah Partisi, bu siyasal hareketin s\u00f6zc\u00fcs\u00fc olan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc partidir.  \u0130lk parti olan Milli Nizam Partisi 1970\u2019de, Refah Partisi Ba\u015fkan\u0131  Necmettin Erbakan taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftu. 1971\u2019de, laiklik ilkesini ihlal nedeniyle  Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan kapat\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, 1972\u2019de Milli Selamet Partisi kurulur. Bu parti de 1980 ihtilali ile birlikte yasaklan\u0131r. Bunu izleyen Huzur Partisi de benzer gerek\u00e7elerle 1983\u2019de kapat\u0131l\u0131r. Ayn\u0131 sene Refah Partisi kurulur.<\/p>\n\n\n\n

Selefleri gibi bu parti de, en az\u0131ndan resmen,  nisbeten \u0131l\u0131ml\u0131 bir siyasal programa sahipti. Belirtmek gerekir ki, yasal d\u00fczenlemeler muhalif siyasal hareketlere \u00e7ok az bir marj tan\u0131makta ve bu hareketlerin stat\u00fcleri ve programlar\u0131 kurulmalar\u0131ndan itibaren kontrol edilmeye ba\u015flanmaktad\u0131r. K\u0131sacas\u0131, Refah Partisi benzer s\u00f6ylemlerle kendini ifade etmekte (Avrupa de\u011ferlerinin kar\u015f\u0131t\u0131 olarak dini ve milli de\u011ferlere ba\u011fl\u0131l\u0131k) ve talepleri, do\u011frudan siyasal d\u00fczenden ziyade sosyo-k\u00fclt\u00fcrel d\u00fczene dayanmaktayd\u0131 : Amac\u0131 devleti ve mevcut d\u00fczeni y\u0131k\u0131p, \u0130slama dayal\u0131 yeni bir devlet kurmak de\u011fil;   a\u00e7\u0131k\u00e7a form\u00fcle edilmemi\u015f olmakla birlikte islam prensiplerinden esinlenen \u201cadil bir d\u00fczen\u201d kurmakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Refah partisi, geleneklerine ba\u011fl\u0131 k\u0131rsal kesimde ya\u015fayanlardan ya da Anadolu\u2019dan g\u00f6\u00e7 ederek b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerin banliy\u00f6lerinde yerle\u015fmi\u015f ve toplum taraf\u0131ndan kendi hallerine terkedilmi\u015f olan  ki\u015filerden olu\u015fan \u00f6nemli bir halk deste\u011fine sahipti.  Bu kesim \u00f6nceleri sol taraf\u0131ndan  sahip \u00e7\u0131k\u0131lmaktayd\u0131. Ancak  bu siyasal s\u0131n\u0131f i\u00e7indeki \u00e7eki\u015fme ve kavgalardan b\u0131k\u0131p usanan ve hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frayan bu kesim Refah partisine y\u00f6nelmi\u015ftir.  Bu halk deste\u011fine,  G\u00fcneydo\u011fu Anadolu\u2019daki k\u00fcrt b\u00f6lgeleri  ile islamc\u0131 ticaret \u00e7evresi ve  orta s\u0131n\u0131f\u0131n hic de az\u0131msanmayacak olan deste\u011fi  eklenmelidir.<\/p>\n\n\n\n

Refah partisinin, se\u00e7im b\u00f6lgelerindeki ya da temel siyasal hareketteki somut s\u00f6ylemi s\u0131k\u00e7a farkl\u0131 bir \u00fcslup ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu ba\u011flamda en radikal s\u00f6ylemlerinden birinin, \u015feriata ve islam devletine dayal\u0131 bir toplum kurmak i\u00e7in kutsal sava\u015f\u0131n y\u00fcceltilmesi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Partinin en \u00fcst d\u00fczey y\u00f6neticileri bile dini motifleri siyasal tart\u0131\u015fmalarda bolca kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu sebeple siyasal arenada  \u201ca\u015f\u0131r\u0131 parti\u201d olarak konumlanm\u0131\u015f olsa da, resmi s\u00f6ylemlerinde ve ger\u00e7ekte oyunun kurallar\u0131n\u0131 kabul eden bir parti oldu\u011fu belirtilmelidir.Ger\u00e7ekten de Refah Partisi siyasal ya\u015famda gittik\u00e7e \u00f6nem kazanan bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim 1970\u2019li y\u0131llardan itibaren geli\u015fen s\u00fcre\u00e7 g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutuldu\u011funda islamc\u0131 partilerin T\u00fck siyasetinde sahip olduklar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131k ve \u00f6nemin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r :  Milli Selamet Partisi 1973 se\u00e7imlerinde oylar\u0131n % 12\u2019sini alarak, o d\u00f6nemin h\u00fck\u00fcmet koalisyonlar\u0131nda anahtar partilerden birini te\u015fkil etmi\u015ftir. 1991 se\u00e7imlerinde ise, Refah Partisinin oylar\u0131 (\u00e7abuk bozulan a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7i sa\u011f ile yap\u0131lan ittifak sayesinde) %16\u2019l\u0131k bir orana y\u00fckselirken,  1994\u2019deki yerel se\u00e7imlerde bu oran  %19\u2019a  ula\u015fm\u0131\u015f ve (Ankara ve istanbul B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediye Ba\u015fkanl\u0131klar\u0131 da dahil olmak \u00fczere) \u00e7o\u011funluk sistemi sayesinde bir \u00e7ok yerde se\u00e7imleri kazanm\u0131\u015ft\u0131r.  Nihayet 1995\u2019deki genel se\u00e7imlerde  6 milyonun \u00fcst\u00fcnde bir oyla, di\u011fer bir deyi\u015fle toplam oylar\u0131n % 22\u2019ye yak\u0131n bir oran\u0131n\u0131 elde ederek b\u00fcy\u00fck bir zafer kazan\u0131p birinci parti konumuna gelen Refah Partisi, Meclisteki 450 koltuktan 158\u2019ini elde etmi\u015ftir. 1996 Temmuzunda ise, Parti ba\u015fkan\u0131 Erbakan, merkez sa\u011fdaki bir parti ile koalisyon kurarak Ba\u015fbakan olarak h\u00fck\u00fcmetin ba\u015f\u0131nda yer al\u0131r. Di\u011fer koalisyon partisinin eski Ba\u015fkan\u0131 ise, \u015fimdiki Cumhurba\u015fkan\u0131 olan S\u00fcleyman Demireldir. (bu makalenin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tarih itibariyle)<\/p>\n\n\n\n

Refah Partisi b\u00f6ylece kuvvetli bir partiye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.  Olduk\u00e7a geni\u015f yerel bir \u00f6rg\u00fctlenmenin yan\u0131 s\u0131ra, muhta\u00e7 halka yard\u0131m dernekleri a\u011f\u0131ndan olu\u015fan bir temel \u00fczerinde ve bilhassa Almanya olmak \u00fczere, g\u00f6\u00e7men T\u00fcrk topluluklar\u0131n\u0131n bulunduklar\u0131 yerlerde de  \u00f6rg\u00fctlenir. Gittik\u00e7e artan oranda Refah partisi sempatizan\u0131 ve militan\u0131n\u0131n askeri ve idari kadrolara yerle\u015fmesi, Refah partisini,  ortodoks  Kemalistler ve bilhassa askeri hiyerar\u015finin g\u00f6z\u00fcnde tehlikeli parti konumuna yerle\u015ftirir.  Bu partinin el at\u0131ndan gizlice, T\u00fcrk anayasal d\u00fczeninin temel unurlar\u0131ndan biri olan  laikli\u011fi ortadan kald\u0131rmaya haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 yolundaki \u015f\u00fcpheler gitgide g\u00fc\u00e7lenmeye ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

Refah partisine kar\u015f\u0131 tepki s\u00fcreci  bilhassa  1996 senesinin sonunda  ba\u015flamakla birlikte,  en a\u00e7\u0131k  uyar\u0131 Milli G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin 28 \u015eubat 1997 tarihli toplant\u0131s\u0131nda yap\u0131l\u0131r. Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Cumhurba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen ve askeri ve siyasi kanad\u0131n  en \u00fcst d\u00fczeydeki temsilcilerinin (ki d\u00f6nemin ba\u015fbakan\u0131 Refah Partisi Ba\u015fkan\u0131 Erbakan\u2019d\u0131) e\u015fit \u015fekilde  yer ald\u0131\u011f\u0131 bu kurum,  h\u00fck\u00fcmete ger\u00e7ek   bir \u00fcltimatom verir  : \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n y\u00fckseli\u015fine kar\u015f\u0131 somut bir m\u00fccadeleye giri\u015fmek.  Bu m\u00fccadele e\u011fitim sisteminde yap\u0131lacak bir reformla ba\u015flat\u0131lacak ve bu ba\u011flamda e\u011fitim alan\u0131ndaki islamc\u0131lar (dinciler) m\u00fcstahkem mevkideki yerlerinden al\u0131nacaklard\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

28 \u015eubat kararlar\u0131, siyasi arenada ve medyada  \u015fiddetli bir kampanyan\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 da te\u015fkil eder : Televizyon kanallar\u0131nda Refah partisi y\u00f6neticilerinin anti-laik beyanlar\u0131n\u0131 g\u00f6steren belgeler yay\u0131nlanmaya ba\u015flar. Askerler, Ba\u015fbakan ve siyasi ittifaklar\u0131 \u00fczerinde kuvvetli bir bask\u0131 uygularlar ve bu bask\u0131, siyasi bir manevra ile Ba\u015fbakan\u0131n istifas\u0131 ve h\u00fck\u00fcmetin d\u00fc\u015fmesi ile sonu\u00e7lan\u0131r. Buna paralel olarak, Refah partisine yak\u0131n kurulu\u015flar ile  \u0130stanbulB\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediye Ba\u015fkan\u0131 gibi Refah Partili belediyelerden baz\u0131lar\u0131n\u0131n sorumlu ki\u015filerine ve nihayetRefah Partisine kar\u015f\u0131 adli takipler yap\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r.  (\u0130stanbul B\u00fcy\u00fck\u015fehir Belediyesi Ba\u015fkan\u0131 laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 propaganda nedeniyle mahkum edilir). 21 May\u0131s 1997\u2019de Yarg\u0131tay Cumhuriyet Ba\u015fsavc\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan Refah partisinin kapat\u0131lmas\u0131 istemi ile Anayasa Mahkemesi \u00f6n\u00fcnde dava a\u00e7\u0131l\u0131r -ki Parti ba\u015fkan\u0131 o tarihte hala h\u00fck\u00fcmete ba\u015fkanl\u0131k yapmaktad\u0131r. Erbakan 18 Haziran 1997\u2019de istifa eder. – Yarg\u0131tay Ba\u015f Savc\u0131s\u0131na g\u00f6re, b\u00fcy\u00fck bir meclis \u00e7o\u011funlu\u011funun deste\u011fiyle h\u00fck\u00fcmeti y\u00f6neten parti (zira, laiklik prensibine kar\u015f\u0131 h\u00fck\u00fcmetin ihlallerini ileri s\u00fcren bir gensoru \u00f6nergesi 23 May\u0131sta reddedilmi\u015ftir), \u201canayasal bir ilke olan laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 yasa d\u0131\u015f\u0131 fiillerin i\u015flendi\u011fi bir oda\u011fa\u201d d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Anayasa Mahkemesi olduk\u00e7a h\u0131zl\u0131 say\u0131labilecek bir yarg\u0131laman\u0131n sonunda  16 Ocak 1998\u2019de,  yakla\u015f\u0131k 300 sayfal\u0131k uzun bir kararla (ki buna 63 sayfa\u2019l\u0131k muhalif iki yarg\u0131c\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de eklidir) Refah partisinin kapat\u0131lmas\u0131na ve 5 y\u00f6neticisi hakk\u0131nda da 5 y\u0131l boyunca siyasetten yasakl\u0131 olduklar\u0131na dair karar verir.  Bu karar  ve karar\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7e, \u00e7ok \u00f6zel bir \u201canayasal doktrin\u201din uygulamas\u0131n\u0131 g\u00f6stermeleri itibariyle,  gerek nitelikleri  gerekse de kapsamlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a ilgin\u00e7tirler.<\/p>\n\n\n\n

REFAH PART\u0130S\u0130N\u0130N KAPATILMASI

A- UYGULANACAK HUKUKTAN \u00d6NCE \u00c7\u00d6Z\u00dcLMES\u0130 GEREKEN SORUN

<\/strong>Y\u00fcksek mahkemeye g\u00f6re bu sorun, 1995 tarihli anayasa de\u011fi\u015fikli\u011finden kaynaklanmaktayd\u0131. T\u00fcrk hukukunu Avrupa standartlar\u0131na yakla\u015ft\u0131rmay\u0131 hedefleyen bu reform, \u00f6zellikle siyasi bir partinin,  \u201canayasa kar\u015f\u0131t\u0131 fiillerin i\u015flenme oda\u011f\u0131\u201d  (Anayasa, m.69) haline geldi\u011finden bahisle kapat\u0131lma hallerini (sebeplerini) s\u0131n\u0131rland\u0131may\u0131 ama\u00e7l\u0131yordu. Nitekim siyasi partiler Anayasa m.68\u2019de belirtilen y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerle \u015fu \u015fekilde nitelendirilmi\u015flerdir : \u201cSiyasi partilerin t\u00fcz\u00fck ve programlar\u0131 ile eylemleri, devletin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, \u00fclkesi ve milletiyle b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne, insan haklar\u0131na  (…)  demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine ayk\u0131r\u0131 olamaz\u201d.<\/em>  Ve i\u015fte bu noktada Anayasa Mahkemesi\u2019nin bir siyasi partinin  \u201cbu nitelikteki fiillerin i\u015flendi\u011fi bir odak haline geldi\u011fini tespit etme\u201d<\/em> (Anayasa m.69) g\u00f6revi s\u00f6z konusu olmaktad\u0131r. An\u0131lan 69. madde, bu \u015fekilde belirlenmi\u015f prensipler temelinde kapatma \u015fartlar\u0131n\u0131n  d\u00fczenlenmesi hususunda  Siyasi Partiler Kanununa at\u0131fta bulunmaktad\u0131r.
Oysa 1983\u2019te, o d\u00f6nemdeki askeri rejim taraf\u0131ndan  kabul edilmi\u015f ve 1986\u2019da de\u011fi\u015ftirilmi\u015f  olan 2820 say\u0131l\u0131 Siyasi Partiler Kanunu,  1982 Anayasas\u0131n\u0131n genel esaslar\u0131 temelinde bir d\u00fczenleme getirmi\u015fti. Mezkur Kanun siyasi partilere \u00e7ok daha genel y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler y\u00fcklemekte ve Anayasa Mahkemesinin bir siyasi parti hakk\u0131nda verece\u011fi kapatma karar\u0131n\u0131n ko\u015fullar\u0131n\u0131n  tan\u0131mlanmas\u0131 hususunda Kanuna at\u0131fta bulunmaktayd\u0131. Kanun (siyasi parti organlar\u0131n\u0131n ya da y\u00f6neticilerinin beyanlar\u0131 itibariyle) \u00e7ok say\u0131da kapatma halleri \u00f6ng\u00f6rmekte,   bunlar aras\u0131nda,  bir partinin Anayasa ve bizzat an\u0131lan bu kanun taraf\u0131ndan da yasaklanm\u0131\u015f olan,  \u201cfiillerin i\u015flenme oda\u011f\u0131\u201d haline gelmesi hipotezi de bulunmaktad\u0131r. Ancak, bu \u00f6zel kapatma sebebine  ili\u015fkin olarak (2820 say\u0131l\u0131) Kanun m.103, f.II\u2019de, bir partinin b\u00f6yle bir odak durumuna  ancak,  bu t\u00fcrden fiilleri i\u015fleyen parti \u00fcyelerinin bir ceza  mahkumiyeti alm\u0131\u015f  ve  bu fiillerin parti y\u00f6neticileri taraf\u0131ndan da  \u201cz\u0131mnen veya sarahaten benimsenmi\u015f\u201d fiiller olarak kabul edilecek surette  bir yo\u011funlu\u011fa sahip olmalar\u0131 halinde d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olaca\u011f\u0131n\u0131 h\u00fckme ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.
Oysa bu ko\u015fullar ve bilhassa ceza mahkumiyeti olayda ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015fti. Bu nedenle Y\u00fcksek Mahkeme, Siyasi Partiler Kanunu\u2019nun 103\/II madde h\u00fckm\u00fcn\u00fcn Anayasa\u2019n\u0131n yeni maddeleri ile uyumlu olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna var\u0131r.  Di\u011fer bir deyi\u015fle, bir partinin yasa d\u0131\u015f\u0131 fiillerin i\u015flendi\u011fi odak olarak nitelendirilmesi acaba, bu fiillerin failleri olan parti \u00fcyelerinin daha evvel mahkum edilmi\u015f olmalar\u0131n\u0131 zorunlu mu k\u0131lmaktad\u0131r?  Mesele \u00f6nemliydi: Fiillerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc parti kapatma hallerini,  \u201c(…) odak haline gelme\u201d ile s\u0131n\u0131rland\u0131ran Anayasa\u2019n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmi\u015f yeni d\u00fczenlemesi ile s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131  bir \u015fekilde bu t\u00fcrden bir odak durumunu tan\u0131mlayan 2820 say\u0131l\u0131 Kanunun 103.m.sinin birlikte okunmas\u0131, Anayasa Mahkemesinin kapatma  y\u00f6n\u00fcnde bir  karar verme imkan\u0131n\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde azaltmaktayd\u0131. Zira 1991\u2019de Ceza Kanununda yap\u0131lan ve Anayasa reformuyla ayn\u0131 espriyi ta\u015f\u0131yan  bir de\u011fi\u015fiklikle laiklik, ekonomik ve sosyal d\u00fczen ile cumhuriyet ilkelerinin ihlaline ili\u015fkin su\u00e7lar y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.       <\/p>\n\n\n\n

Y\u00fcksek mahkeme, 2820 say\u0131l\u0131 Kanunun 103\/II m.h\u00fckm\u00fcn\u00fcn Anayasa\u2019ya uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131 meselesinin bir \u00f6n mesele te\u015fkil etti\u011fi sonucuna var\u0131r ve  bu   anayasaya ayk\u0131r\u0131l\u0131k \u201citiraz\u0131\u201dn\u0131  karara ba\u011flamak \u00fczere harekete ge\u00e7er. Y\u00fcksek mahkeme bu kez kanunlar\u0131n anayasaya ayk\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 inceleyen mahkeme s\u0131fat\u0131yla 9 Ocak 1998\u2019de bir karar vererek meseleyi \u00e7\u00f6z\u00fcmler. Mahkeme\u2019ye g\u00f6re, Ceza Kanunu\u2019nun yukar\u0131da an\u0131lan maddelerinin y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lmalar\u0131 Anayasa\u2019n\u0131n 69.m.sini uygulanamaz hale getirmi\u015fti; buna g\u00f6re  2820 say\u0131l\u0131 Kanun taraf\u0131ndan \u015fart ko\u015fulan mahkumiyet ko\u015fulunun mevcut durumda ger\u00e7ekle\u015fmesi asla m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Mahkeme b\u00f6ylece, an\u0131lan kanunun ilgili maddesinin (m.103, II) Anayasa\u2019n\u0131n yeni metni ile ba\u011fda\u015fmad\u0131\u011f\u0131  sonucuna vararak ge\u00e7ersiz oldu\u011funa karar verir. Bu karar\u0131ndan sonra Y\u00fcksek mahkeme art\u0131k, \u00f6nceden tespit edilmi\u015f ko\u015fullar s\u00f6z konusu olmaks\u0131z\u0131n, kapatma karar\u0131n\u0131n gerek\u00e7esini te\u015fkil edecek olan, bir partinin  yasa d\u0131\u015f\u0131 fiillerin i\u015flendi\u011fi odak haline gelip gelmedi\u011fini de\u011ferlendirme g\u00f6revine geri d\u00f6ner. Mahkeme, mevcut hukuki durum \u00e7er\u00e7evesinde, di\u011fer bir deyi\u015fle  2820 say\u0131l\u0131 kanunun y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f h\u00fck\u00fcmleri ile birlikte tamamlanan Anayasa h\u00fck\u00fcmlerini uygulamak suretiyle s\u00f6z konusu davay\u0131 g\u00f6rmeye ba\u015flar. <\/p>\n\n\n\n

B-  REFAH PART\u0130S\u0130N\u0130N ANAYASAYA AYKIRI F\u0130\u0130LLER\u0130N ODA\u011eI HAL\u0130NE GELMES\u0130
<\/strong>
Anayasa m. 69.m.f.VI h\u00fckm\u00fcne g\u00f6re, \u201cBir siyasi partinin 68 inci maddenin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc f\u0131kras\u0131 h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 eylemlerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc temelli kapat\u0131lmas\u0131na, ancak, onun bu nitelikteki fiillerin i\u015flendi\u011fi bir odak haline geldi\u011finin Anayasa Mahkemesince tespit edilmesi halinde karar verilir.\u201d<\/em>  Bu h\u00fck\u00fcm do\u011frultusunda, Y\u00fcksek mahkemenin s\u0131ras\u0131yla, bir yandan Anayasa\u2019ya ayk\u0131r\u0131 fiillerin Refah Partisi \u00fcyeleri taraf\u0131ndan i\u015flenmi\u015f oldu\u011funu, di\u011fer yandansa,  parti  odak haline gelmi\u015f say\u0131lacak \u015fekilde bu fiillerin i\u015flenmi\u015f oldu\u011funu ortaya koymas\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n

Refah partisi \u00fcyelerine ve bilhassa ba\u015fl\u0131ca sorumlulular\u0131na atfen baz\u0131 beyanlar ve hareketler Yarg\u0131tay Ba\u015fsavc\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan iddianamede ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Y\u00fcksek Mahkeme, ihlal edildi\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclen laik d\u00fczeni \u00f6z\u00fc ve s\u00f6z\u00fcyle hat\u0131rlatt\u0131ktan sonra isnat edilen beyan ve fiillerin geni\u015f bir analizini ve nitelendirmesini yapar. Mahkemenin analizleri \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir:<\/p>\n\n\n\n

1996-1997 seneleri aras\u0131nda Ba\u015fbakanl\u0131k yapan  Parti Ba\u015fkan\u0131 Necmettin Erbakan, anayasal bir ilke olan laiklik ilkesini ve bu ilkenin sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015f olan mevzuat\u0131  bir \u00e7ok kez ihlal etmi\u015ftir. B\u00f6ylece, onun, resmi binalarda ve e\u011fitim kurumlar\u0131nda ve bilhassa \u00fcniversitelerde islami ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131ma yasa\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 militan tavr\u0131 detayl\u0131 bir \u015fekilde analiz edilir. Dan\u0131\u015ftay\u0131n ve Anayasa Mahkemesinin  yerle\u015fmi\u015f i\u00e7tihatlar\u0131 ile onaylanm\u0131\u015f ve Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi taraf\u0131ndan da ge\u00e7erli kabul edilmi\u015f olan bu yasak herkes i\u00e7in ge\u00e7erli bir yasak niteli\u011findedir. Mahkemeye g\u00f6re, Parti  Ba\u015fkan\u0131 Erbakan  ile partinin t\u00fcm y\u00f6neticileri, \u00e7ok say\u0131daki beyanlar\u0131 ve protesto g\u00f6sterileri ile bilin\u00e7li bir \u015fekilde  laik sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131 Anayasa ve kanunlar ile kamu d\u00fczenini ihlal etmek y\u00f6n\u00fcnde  cesaretlendirmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca Mahkeme taraf\u0131ndan incelenen delillere g\u00f6re, Parti Ba\u015fkan\u0131 Erbakan senelerden beri s\u00fcrekli bir \u015fekilde, din temeline dayal\u0131 bir sistem kurmak \u00fczere  laik yasal d\u00fczeni de\u011fi\u015ftirmeyi istemi\u015ftir. Bu ama\u00e7la, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu d\u00f6nemine ait  \u015fahsi stat\u00fcye ili\u015fkin d\u00fczenlemeyi (\u201cm\u00fcsl\u00fcmanlar m\u00fcft\u00fc \u00f6n\u00fcnde, hristiyanlar kilisede evlenirler\u201d ) yeniden uygulamaya koymaya s\u00f6z vermi\u015ftir. Erbakan ayr\u0131ca, 1994\u2019teki, iktidara geldiklerinde, \u015feriata dayal\u0131 h\u00fck\u00fcmet sistemini ifade eden \u201cadil bir d\u00fczen\u201d kuracaklar\u0131 ve \u201c<\/strong>60 milyonun bu sisteme ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin yumu\u015fak m\u0131 yoksa kanl\u0131 m\u0131 olaca\u011f\u0131na karar verece\u011fi\u201d<\/em>\u015feklindeki beyanlar\u0131 nedeniyle de su\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131sacas\u0131 Y\u00fcksek Mahkemeye g\u00f6re Erbakan din temeline dayal\u0131 hukuk kurallar\u0131 in\u015fa\u0131n\u0131 yasaklayan laiklik prensibini ihlal etmi\u015ftir.  
Bunlara (Ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131, b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerin belediye ba\u015fkanlar\u0131, milletvekilleri gibi) partinin \u00f6nemli \u015fahsiyetlerinin bazan sertle\u015fen ve dini siyasi propagandan\u0131n bir arac\u0131 olarak kullanarak, islami bir devlet kurulmas\u0131na,  hatta kutsal sava\u015fa dair \u00e7ok say\u0131daki beyanlar\u0131 eklenmektedir. Bu ki\u015filerin bir \u00e7o\u011funa kar\u015f\u0131 takipler yap\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.  Bu ki\u015filerden biri, din ay\u0131r\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kullanarak halkta nefret ve nifak yaratt\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle mahkum edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Mahkemeye g\u00f6re b\u00fct\u00fcn bu faaliyetler,  anayasal laiklik ilkesine ayk\u0131r\u0131  yasa d\u0131\u015f\u0131 fiilleri olu\u015fturmaktad\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131da ele al\u0131naca\u011f\u0131 \u00fczere, kanunlar\u0131n, ger\u00e7ekten bu noktada \u00e7ok kesin ve zorlay\u0131c\u0131 oldu\u011fu belirtilmelidir.  <\/p>\n\n\n\n

Mahkeme h\u0131zl\u0131 ve imal\u0131 bir \u015fekilde, b\u00fct\u00fcn bu beyanlardan partinin hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n i\u015flendi\u011fi bir odak haline geldi\u011fi sonucuna ula\u015f\u0131r. Bu sonu\u00e7 mahkemeye g\u00f6re apa\u00e7\u0131k ortadad\u0131r;  zira bu beyan ve tutumlar partinin \u00fcst d\u00fczey y\u00f6neticilerinden ve bilhassa Parti Ba\u015fkan\u0131nndan sad\u0131rd\u0131r. Di\u011fer Parti sorumlular\u0131na isnat edilen ve \u201ckamunun dikkatini \u00e7ekerek yo\u011fun bir \u015fekilde, azimle  ve daimi bir surette\u201d i\u015flenmi\u015f fiiller hakk\u0131nda ise, Mahkemeye g\u00f6re, \u201cpartinin bu fiilleri onaylad\u0131\u011f\u0131 ve cesaretlendirdi\u011fi\u201d a\u00e7\u0131k\u00e7a ortadad\u0131r : Bu fiillerin failleri genel ve yerel se\u00e7imlerde partinin resmi adaylar\u0131 olarak g\u00f6sterilmi\u015f (ve se\u00e7ilmi\u015flerdir) ve  hi\u00e7 bir zaman parti taraf\u0131ndan ne ele\u015ftirilmi\u015fler ne de partiden ihra\u00e7 edilmi\u015flerdir. Bu ki\u015filerden sadece bir ka\u00e7\u0131, parti kapatma s\u00fcrecinin ba\u015flamas\u0131ndan sonra, savunma amac\u0131yla, parti taraf\u0131ndan ihra\u00e7 edilmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

Nihayet Anayasa Mahkemesi\u2019nin arg\u00fcmantasyonundaki  son bir hususa da de\u011finmek gerekir:  Refah Partisinin, 10. ve 11. maddelerinde ifade ve \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc prensibini d\u00fczenleyen \u0130nsan Haklar\u0131 ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fcklerin Korunmas\u0131na dair Avrupa S\u00f6zle\u015fmesine dayanan savunmas\u0131 reddedilir.  Anayasa Mahkemesi,  bizzat Avrupa S\u00f6zle\u015fmesinde,  kamu d\u00fczeni ile  ba\u015fkalar\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131 amac\u0131yla bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n i\u00e7 hukuklarda kanunla d\u00fczenlenmesinin \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011funu belirterek,  Parti taraf\u0131ndan yap\u0131lan savunmay\u0131 kabul etmez. Anayasa Mahkemesi bilhassa  S\u00f6zle\u015fme\u2019nin 17.msinde yer  alan h\u00fckme dayan\u0131r. Bu h\u00fckme g\u00f6re : \u201cBu s\u00f6zle\u015fme h\u00fck\u00fcmlerinden hi\u00e7biri, bir devlete, toplulu\u011fa veya ki\u015fiye S\u00f6zle\u015fmede tan\u0131nan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin yok edilmesine veya burada \u00f6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden daha geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u0131n\u0131rlamalara u\u011frat\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik bir etkinli\u011fe giri\u015fme ya da eylemde bulunma hakk\u0131n\u0131 sa\u011flar bi\u00e7imde yorumlanamaz\u201d.  <\/em>Mahkeme \u015fu karara var\u0131r: \u201cBa\u015fkan, Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 ve Refah partisi mensubu bazi milletvekillerinin laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 fiiil ve tutumlar\u0131yla,   demokratik hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini, demokrasiyi ortadan kald\u0131racak \u015feriat d\u00fczenini kurmak i\u00e7in bir ara\u00e7 olarak kullanm\u0131\u015f olduklar\u0131 ortaya konulmu\u015ftur\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7 olarak Anayasa Mahkemesi, \u201cAnayasa\u2019n\u0131n 68. ve 69.m.leri ile 2820 say\u0131l\u0131 Siyasi Partiler Kanunu\u2019nun 101\/b ve 103.m.leri temelinde laiklik ilkesini ihlal eden fiillerinden\u201d \u00f6t\u00fcr\u00fc Refah Partisinin kapat\u0131lmas\u0131na karar verir. Anayasa\u2019n\u0131n 69.ve 84.m.lerinde \u00f6ng\u00f6r\u00fclen di\u011fer tedbirler de kapat\u0131lan Refah Partisi ile Erbakan ve  baz\u0131  parti mensubu milletvekilleri hakk\u0131nda uygulan\u0131r: Faaliyetleri partinin kapat\u0131lmas\u0131na sebep olan Erbakan ile parti mensubu 5 milletvekilinin milletvekilliklerinin d\u00fc\u015fmesi; bu ki\u015filer ile   6.  ba\u015fka bir ki\u015finin daha  siyasi bir partiye kat\u0131lmalar\u0131 ya da siyasi bir partide sorumluluk almalar\u0131n\u0131n yasaklanmas\u0131; partinin b\u00fct\u00fcn mallar\u0131na el konulmas\u0131 ve partilere yap\u0131lan kamu yard\u0131m\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 .

II- YOLLARIN KAV\u015eA\u011eINDAK\u0130 T\u00dcRK ANAYASA HUKUKU
<\/strong>
Yorumlanan karar siyasi planda \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Makalenin ba\u015f\u0131nda yer verilen  islamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n  y\u00fckseli\u015fine kar\u015f\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de y\u00fcr\u00fct\u00fclen kampanyada yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekte Refah partisi hakk\u0131nda verilen kapatma karar\u0131,  islamc\u0131 hareketin \u201c5. ser\u00fcveni\u201dni te\u015fkil eden  Fazilet Partisinin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyememi\u015ftir. Yeni kurulan Fazilet Partisine Refah Partisinin bir \u00e7ok milletvekili kat\u0131lm\u0131\u015f ve Parti \u015fimdiden \u00f6nemli bir siyasi g\u00fc\u00e7 olarak kendini g\u00f6stermektedir.  <\/p>\n\n\n\n

Yap\u0131lan uyar\u0131y\u0131 alg\u0131layan ve k\u0131smen ba\u015fka kimseler taraf\u0131ndan y\u00f6netilen Fazilet Patisi \u00fclkenin gelece\u011fi konusunda daha \u0131l\u0131ml\u0131 bir tutum izlemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Anayasa Mahkemesi\u2019nin Refah Partisi hakk\u0131nda verdi\u011fi kapatma karar\u0131 hukuki planda ve bilhassa T\u00fcrk Anayasa Hukuku a\u00e7\u0131s\u0131ndan da  \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu karar, siyasi d\u00fc\u015f\u00fcncelerin ifadesi ve siyasi partilerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc alan\u0131nda verilen ba\u015fka kararlar\u0131 teyid etmek suretiyle, siyasi m\u00fccadelenin hukuki ve adli boyutlar\u0131n\u0131n sertli\u011fini ortaya koymaktad\u0131r. Bu karar\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce, anayasal d\u00fczenin militan bir kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n korunmas\u0131na hizmet etmek \u00fczere ihdas edilmi\u015f  ger\u00e7ek bir \u201canayasal doktrin\u201di ifade etmektedir.  B\u00f6ylece T\u00fcrk Anayasa Hukuku, Avrupa Anayasa Hukukunun bask\u0131n e\u011filimlerinden uzakla\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir.

A- M\u0130L\u0130TAN B\u0130R ANAYASA DOKTR\u0130N\u0130
<\/strong>
Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen, pek de ikna edici olmayan hukuki arg\u00fcmantasyonun ard\u0131nda, karar\u0131n ifade etti\u011fi as\u0131l anlam a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir : Kapat\u0131lan islamc\u0131 parti, baz\u0131 ortamlar taraf\u0131ndan, Kemalizmden miras kalan anayasal d\u00fczeni ortadan kald\u0131rmaya y\u00f6nelik ger\u00e7ek bir  giri\u015fim olarak alg\u0131lanm\u0131\u015f ve bu giri\u015fimin her ne pahas\u0131na olursa olsun durdurulmas\u0131 gerekirdi.  Ayn\u0131 y\u00f6nde ve ayn\u0131 m\u00fclahazalar ve ayn\u0131 belirleme ile, ulusal birlik prensibini bozduklar\u0131 gerek\u00e7esiyle \u201cayr\u0131mc\u0131l\u0131kla\u201d su\u00e7lanan ayn\u0131 d\u00fczenin di\u011fer d\u00fc\u015fmanlar\u0131 olarak kabul edilenlere kar\u015f\u0131 da m\u00fccadele y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir.  Bu sorunun b\u00fct\u00fcn boyutlar\u0131 ile de\u011ferlendirilebilmesi i\u00e7in k\u0131sa bir tarihi hat\u0131rlatma yap\u0131lmas\u0131 yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1- Cumhuriyet  Tarihinin Dayand\u0131\u011f\u0131 Miras    
<\/strong>
Bilindi\u011fi \u00fczere T\u00fcrkiye Cumhuriyeti birinci d\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n sonunda, geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde din temeline dayanan ve Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f sebebi olarak kabul edilen eski d\u00fczenden \u015fiddetli bir kopu\u015fla kurulmu\u015ftur.  \u00d6zellikle Frans\u0131z felsefesinden ve bilhassa Arthur Comte ve pozitivizmden  etkilendi\u011fini ileri s\u00fcren devrim, modernite ve \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fma ad\u0131na yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yeni d\u00fczenin kurucu ilkeleri \u00e7ar\u00e7abuk ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde ortaya konulmu\u015ftur. Kemalizmin 6 ilkesi olarak an\u0131lan bu ilkeler,  burada 3 grup alt\u0131nda \u015fu \u015fekilde ifade edilebilir:
-G\u00fc\u00e7l\u00fc, merkeziyet\u00e7i ve  yeni de\u011ferler ad\u0131na \u00fclkenin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc hedefleyen cumhuriyet;
– Eski imparatorlu\u011fun  \u00e7ok ulus\u00e7ulu\u011funun kar\u015f\u0131t\u0131, Cumhuriyetin korunmas\u0131na getirilen \u00f6zg\u00fcr ve e\u015fit vatanda\u015flardan olu\u015fmu\u015f ulus birli\u011fi ve bu ulusun ve topra\u011f\u0131n b\u00f6l\u00fcnemezli\u011fini \u00f6ng\u00f6ren g\u00fc\u00e7l\u00fc bir milliyet\u00e7ilik;
– Nihayet,  Frans\u0131zcadan hareketle yarat\u0131lan ve din temeli \u00fczerinde kurulmu\u015f olan ve karanl\u0131k\u00e7\u0131 ve gerici g\u00fc\u00e7leri besleyen eski d\u00fczene kar\u015f\u0131 bir tepki olarak tasavvur edilmi\u015f ve konusu dinin siyaset ve hukuk \u00fczerindeki t\u00fcm etkisini ortadan kald\u0131rmak olan laiklik ilkesi.<\/p>\n\n\n\n

Gene Cumhuriyetin kuruldu\u011fu y\u0131llarda, 1961 ve 1982  Anayasalar\u0131nda da ifade edilmi\u015f olan bu ilkeler ad\u0131na, hen\u00fcz kabul etmeye pek haz\u0131r olmayan, ayr\u0131ca \u00e7ok da  ikna olmam\u0131\u015f bir topluma tepeden dayat\u0131lan  yepyeni bir hukuki d\u00fczen  yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece 20 senede, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn sultas\u0131 alt\u0131nda,  jakoben izler ta\u015f\u0131yan otoriter bir Cumhuriyet kurulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Cumhuriyetin kurulmas\u0131ndan sonra ikinci etap, demokrasinin getirilmesi olmu\u015ftur. Demokrasi, \u0130kinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n sonunda \u00e7ok partili siyasal sisteme ge\u00e7i\u015f ile ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Bu durum, ba\u015fl\u0131ca destek\u00e7ileri orduda bulunan Kemalizmin do\u011frudan miras\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n iktidar\u0131 kaybetmeleri pahas\u0131na ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Ordu bug\u00fcn kendi otonomisini korumakta ve gerekli oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 vakit de kurucu ilkelere  d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc empoze etmektedir. Ger\u00e7ekten de her demokrasideki a\u00e7\u0131kl\u0131k iktidara ordunun gelmesi ile kendini g\u00f6stermi\u015f; sivil toplum ise, dayat\u0131lan bu d\u00fczeni tamamen kabul edip etmekte karars\u0131z kalm\u0131\u015f ve \u00e7o\u011fu kez, islam ve gelenekler \u00fczerine kurulmu\u015f eski de\u011ferlerin rehabilitasyonundan ya ho\u015fnut olmu\u015f ya da tam tersine a\u015f\u0131r\u0131 u\u00e7lar aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece ordudan destek bulan kurucu ilkelerin savunucular\u0131 ile serbest se\u00e7imlerden yana olan siyasal s\u0131n\u0131f\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu aras\u0131nda gizli ve s\u00fcrekli bir \u00e7at\u0131\u015fma bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2- Siyaset Hukukunun \u00d6zellikleri
<\/strong>
Hukuk b\u00f6ylece ilkelerin korunmas\u0131nda ba\u015fl\u0131ca ara\u00e7 olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bilhassa anayasa hukuku ya da daha geni\u015f bir \u015fekilde siyaset hukuku ile  onun kefili durumunda olan ve Alman modeli \u00fczerinde kurulmu\u015f ve rol\u00fc kanunlar\u0131n \u201cilkelere\u201d uygunlu\u011funu denetlemek ve s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde siyasi partilerin kurulmas\u0131 ve i\u015fleyi\u015fini izlemek olan Anayasa Mahkemesi \u201cilkelerin \u201cen \u00f6nemli koruyuculard\u0131r.  Resmi T\u00fcrk anayasal doktrinin unsurlar\u0131 \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir: Anayasa\u2019da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde ifade edilmi\u015f olan  Cumhuriyetin temel d\u00fczenininin  yap\u0131 ta\u015flar\u0131n\u0131  te\u015fkil eden ilkeler ;  siyasal akt\u00f6rlere ve vatanda\u015flara t\u00fcm sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 empoze eden yasama ayg\u0131t\u0131 ve  b\u00fct\u00fcne uyumu ve sayg\u0131y\u0131 sa\u011flayan titiz bir gardiyan rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmi\u015f  yarg\u0131 ayg\u0131t\u0131.  Bu konuya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmek \u00fczere ba\u015fka detaylar\u0131n da  verilmesi yerinde olacakt\u0131r :<\/p>\n\n\n\n

Anayasa\u2019n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 h\u00fck\u00fcmleri \u015fu \u015fekilde ba\u015flamaktad\u0131r : \u201cAtat\u00fcrk\u2019\u00fcn belirledi\u011fi milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131 ve onun ink\u0131lap ve ilkeleri do\u011frultusunda (….) T\u00fcrk vatan\u0131 ve Milletinin ebedi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve T\u00fcrk devletinin b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirleyen bu Anayasa (..)\u201d .  \u0130lkeler ilk \u00fc\u00e7 maddede belirlenmi\u015ftir: \u201cT\u00fcrkiye Devleti bir cumhuriyettir\u201d<\/em> (m.1); \u201cT\u00fcrkiye Cumhuriyeti, (…) Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine ba\u011fl\u0131, ba\u015flang\u0131\u00e7ta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir\u201d<\/em> (m.2); \u201cT\u00fcrkiye devleti, \u00fclkesi ve milletiyle b\u00f6l\u00fcnmez bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr\u201d<\/em> (m.3). Anayasa\u2019n\u0131n ilk \u00fc\u00e7 maddesinde yer alan bu  ilkeler,  de\u011fi\u015ftirilemez   ve de\u011fi\u015ftirilmesi teklif edilemez (Anayasa m.4). Bu ilkeler, Ba\u015flang\u0131\u00e7 h\u00fck\u00fcmlerinde ifade edildi\u011fi \u00fczere ortadan kald\u0131r\u0131lamaz: \u201cHi\u00e7 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ve m\u00fclahaza, T\u00fcrk milli menfaatlerinin, T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, Devleti ve \u00fclkesiyle b\u00f6l\u00fcnmezli\u011fi esas\u0131n\u0131n (…) Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi, ilke ve inkilaplar\u0131 ve medeniyet\u00e7ili\u011fin kar\u015f\u0131s\u0131nda korunma g\u00f6re(mez) ve laikiklik ilkesinin gere\u011fi olarak kutsal din duygular\u0131, devlet i\u015flerine ve politikaya kesinlikle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131la(maz)\u201d.<\/em> Anayasa m.14\u2019de  ise \u201c Anayasa\u2019da yer alan hak ve h\u00fcrriyetlerden hi\u00e7biri, Devletin \u00fclkesi ve milletiyle b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bozmak (…) sosyal bir s\u0131n\u0131f\u0131n di\u011fer sosyal s\u0131n\u0131flar \u00fczerinde egemenli\u011fini sa\u011flamak veya dil, \u0131rk, din ve mezhep ayr\u0131m\u0131 yaratmak veya sair herhangi bir yoldan bu kavram ve g\u00f6r\u00fc\u015flere dayanan bir devlet d\u00fczenini kurmak amac\u0131yla kullan\u0131lamazlar\u201d.
<\/em>
Anayasa\u2019n\u0131n  \u00f6rne\u011fin, din ve vicdan h\u00fcrriyetine ili\u015fkin 24.m.si, bas\u0131n h\u00fcrriyetine ili\u015fkin 28.m.si, dernek kurma h\u00fcrriyetine ili\u015fkin 33.m.si, toplant\u0131 ve g\u00f6steri y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc d\u00fczenleme hakk\u0131na  ili\u015fkin 34.m.si, e\u011fitim ve \u00f6\u011frenim hakk\u0131na ili\u015fkin 42.m.si gibi di\u011fer maddeleri ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceyi geli\u015ftirmektedir. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015fu \u015fekilde ifade edilebilir: \u201cKemalist kurucu ilkelerin d\u00fc\u015fmanlar\u0131 i\u00e7in \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yoktur\u201d.
<\/em>
\u00c7ok say\u0131da kanun bu ilkeleri uygulamak \u00fczere ihdas edilmi\u015ftir. Nitekim 1920\u2019li-30\u2019l\u0131 y\u0131llarda Bat\u0131 Avrupa hukuk modeli \u00fczerine yeni bir hukuki d\u00fczen kurulmu\u015ftur  (bunlardan en \u00fcnl\u00fcs\u00fc  1926 tarihli \u0130svi\u00e7re\u2019den iktibas edilen  Medeni Kanundur) .<\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer kanunlar bu yap\u0131n\u0131n korunmas\u0131na ili\u015fkindir. Ger\u00e7ekten de Ceza Kanunu\u2019nun amac\u0131 b\u00f6yledir. Bu Kanunun bir \u00e7ok h\u00fckm\u00fc devletin ba\u015fl\u0131ca \u201cd\u00fc\u015fmanlar\u0131\u201dn\u0131, bu ba\u011flamda \u201ckom\u00fcnistleri\u201d, \u201cislamc\u0131lar\u0131\u201d ve \u201cayr\u0131mc\u0131lar\u0131\u201d cezaland\u0131rmak \u00fczere sevk edilmi\u015fdi. Kom\u00fcnistleri ve islamc\u0131lar\u0131 hedefleyen maddeler 1991 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (m.141-142 ve 163). Bununla birlikte ceza mahkumiyetinin  ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, bilhassa siyasi partilere y\u00f6nelik olan  yasa\u011f\u0131n da  kald\u0131r\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelmemektedir.  Daha \u00f6nce belirtti\u011fimiz gibi Anayasa  68. ve 69.m.lerinde siyasi partilere, t\u00fcz\u00fcklerinde, programlar\u0131nda ve faaliyetlerinde  anayasal prensiplere uyma zorunlulu\u011fu getirmektedir. Uzun bir kanun olan 2820 say\u0131l\u0131 Siyasi Partiler Kanunu, bilhassa 4. k\u0131sm\u0131nda,  yasaklar\u0131n listesini detayl\u0131 bir \u015fekilde s\u0131ralamaktad\u0131r. Genel olarak denilebilir ki, partilerin,  ama\u00e7lar\u0131n\u0131, faaliyetlerini ve  propagandalar\u0131n\u0131  belirlerken ba\u015fl\u0131ca esaslar\u0131n\u0131 yukarda belirtti\u011fimiz anayasal d\u00fczeni tart\u0131\u015fma konusu yapmalar\u0131 kesinlikle yasakt\u0131r. Buna g\u00f6re laiklik ilkesinin ya da  \u00f6rne\u011fin federal devlet \u00f6ng\u00f6rmek suretiyle devletin birli\u011fi ilkesinin  kald\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik giri\u015fimler yasakt\u0131r.  Bu y\u00f6nde bir amac\u0131 ya da  bu ilkeleri uygulayan yasal h\u00fck\u00fcmlerin de\u011fi\u015ftirilmesini \u00f6nermek veyahut bu ama\u00e7lara y\u00f6nelik faaliyetlerin y\u00f6nlendirilmesi yasakt\u0131r. Bu konuda \u0130ki \u00f6rnek  verilebilir. 2820 say\u0131l\u0131 Kanun\u2019un m.81., f.I (a bendi) h\u00fckm\u00fcne g\u00f6re  siyasi partiler,  \u201cT\u00fcrkiye Cumhuriyeti \u00fclkesi \u00fczerinde milli veya dini k\u00fclt\u00fcr veya mezhep veya \u0131rk veya dil farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131na dayanan az\u0131nl\u0131klar bulundu\u011funu ileri s\u00fcremezler\u201d.<\/em> Ayn\u0131 \u015fekilde 87.m.ye g\u00f6re \u201cSiyasi partiler, Devletin sosyal veya ekonomik veya siyasi veya  hukuki temel d\u00fczenini, k\u0131smen de olsa dini esas ve inan\u00e7lara uydurmak amac\u0131yla  veya siyasi ama\u00e7la veya siyasi menfaat temin ve tesis eylemek maksad\u0131yla dini   veya dini hissiyat\u0131 veya dince mukaddes tan\u0131nan \u015feyleri alet ederek her ne suretle olursa olsun propaganda yapamaz, istismar edemez veya k\u00f6t\u00fcye kullanamazlar\u201d.        
<\/em>
Nihayet bu b\u00fct\u00fcnl\u00fck, bilhassa Devlet G\u00fcvenlik Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi olmak \u00fczere yarg\u0131 organlar\u0131 taraf\u0131ndan korunmaktad\u0131r.  Anayasa Mahkemesinin kararlar\u0131, bu yasal metinlerin mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayan uzun bir kompozisyon \u015feklinde kaleme al\u0131nmaktad\u0131r. Nitekim Anayasa Mahkemesi\u2019nin karar\u0131nda ifade edildi\u011fi gibi,  \u201claiklik, sadece felsefi bir anlay\u0131\u015f de\u011fildir; kanunlarda tan\u0131mlanan yasal bir kurum haline gelmi\u015ftir (…)  Laiklik ilkesi, tarihi geli\u015fimi itibariyle T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6zel bir \u00f6nem kazanm\u0131\u015f oldu\u011fundan Anayasa\u2019da kabul edilen ve Anayasa  taraf\u0131ndan bizzat korunan bir ilkedir..\u201d Devletin b\u00f6l\u00fcnemez b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, m\u00fcmk\u00fcn olsa, daha fazla korunacakt\u0131r. K\u00fcrt \u00e7o\u011funlu\u011fun bulundu\u011fu b\u00f6lgelerde y\u00fcr\u00fct\u00fclen gerilla anlay\u0131\u015f\u0131 bunu a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Bu ilkenin tehlikeye sokuldu\u011fu her durum derhal \u201cter\u00f6rizm savunuculu\u011fu\u201d ile ayn\u0131 anlamda g\u00f6r\u00fclmektedir.  <\/p>\n\n\n\n

Anayasa Mahkemesi yukar\u0131da say\u0131lan farkl\u0131 unsurlar\u0131 dikkate alarak  bunlar\u0131 bir araya getirmekte ve bunlar\u0131 Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan konulan  \u201ckurucu ilkeler\u201de ba\u011flayarak bunlardan  b\u00f6l\u00fcnemez bir b\u00fct\u00fcn ; yani bir nevi bir \u201cdoktrin\u201d olu\u015fturmaktad\u0131r. Anayasa Mahkemesi eski  Ba\u015fkan\u0131 G\u00fcng\u00f6r \u00d6zden taraf\u0131ndan ifade edildi\u011fi gibi \u201cAnayasa Mahkemesi, bizzat Mahkeme taraf\u0131ndan tespit edilen y\u00f6nteme uygun olarak Anayasay\u0131 yorumlamada yetkili tek organd\u0131r.\u201d  Bu doktrin Devletin resmi doktrini ya da Cumhuriyet doktrini haline gelmi\u015ftir. Cumhuriyeti ve ulusu korumak amac\u0131yla olu\u015fturuldu\u011fundan,  in\u015fas\u0131 \u201cuzun  ve hayli  karma\u015f\u0131k ve f\u0131rt\u0131nal\u0131\u201c bir s\u00fcre\u00e7de ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.   Zaten bu nedenle,  ba\u015fl\u0131ca iki d\u00fc\u015fman olan ayr\u0131mc\u0131l\u0131k ve islamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n tehditi alt\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu doktrin, ayn\u0131 zamanda, en g\u00fc\u00e7l\u00fc unsurlar\u0131 devletin birli\u011fi ve laiklik ilkeleri olan belirli bir devlet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 militan bir doktrinin ifadesidir. Bu doktrin herkes taraf\u0131ndan uyulmas\u0131 zorunlu bir doktrindir.<\/p>\n\n\n\n

Elbette bu ger\u00e7ek bir ideoloji de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kapsam\u0131 \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ve  Anayasa  Mahkemesi  temel \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere ba\u011fl\u0131 kalmaya devam etmektedir.  Hatta bu ilkelerin,  bireyleri, her t\u00fcrl\u00fc dini ya da  \u0131rk\u00e7\u0131 ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 korumak \u00fczere kabul edilmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir.  Ancak bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler \u201cresmi doktrini\u201d tehlikeye sokmak \u00fczere kullan\u0131lamazlar.<\/p>\n\n\n\n

Anayasa Mahkemesi\u2019nin bu sert ve biraz da dogmatik anlay\u0131\u015f\u0131, Refah Partisine ili\u015fkin karar\u0131yla daha da kuvvetlenmi\u015f ya da sertle\u015fmi\u015ftir. Muhalif  g\u00f6r\u00fc\u015fte olan iki Anayasa Mahkemesi yarg\u0131c\u0131 bu anlay\u0131\u015f\u0131 a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.  Bu yarg\u0131\u00e7lara g\u00f6re, 1995 tarihli Anayasa reformu 1991 tarihli Ceza Kanunu reformu gibi, liberal bir anlay\u0131\u015f\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olup, bu reform ile T\u00fcrk kamu hukukunun demokratik bat\u0131 modeline yakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131  hedeflenmi\u015ftir. \u00d6zellikle bir partinin kapat\u0131lma sebebi olarak, Alman i\u00e7tihad\u0131ndan esinlenerek  \u201cAnayasaya ayk\u0131r\u0131 fiillerin oda\u011f\u0131n\u0131\u201d olu\u015fturma ko\u015fulu getirilirken, ama\u00e7, bir partinin, \u00fcyelerinin beyanlar\u0131na dayanarak kapat\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesiydi. Kapat\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu partinin b\u00f6ylece anayasal d\u00fczeni y\u0131kma merkezi haline gelmesi gerekiyordu ;  ba\u015fka bir deyi\u015fle, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc geni\u015fletmek, fakat y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemek.<\/p>\n\n\n\n

Ancak Anayasa Mahkemesi\u2019nin farkl\u0131 bir yorumu benimsedi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir:  Mahkeme, bir yandan Refah partisinin bizzat y\u0131k\u0131c\u0131 bir merkez te\u015fkil edip etmedi\u011fi hususunu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koyamam\u0131\u015ft\u0131r;  di\u011fer yandan ise,  bilhassa Refah Partisi Ba\u015fkan\u0131 aleyhine getirilen deliller  ger\u00e7ekten b\u00fcy\u00fck bir cezay\u0131 gerektirecek nitelikte de\u011fildir. K\u0131sacas\u0131,  muhalif g\u00f6r\u00fc\u015fteki yarg\u0131\u00e7lar taraf\u0131ndan ifade edildi\u011fi \u00fczere, Mecliste ve toplumda s\u0131k s\u0131k tart\u0131\u015fma konusu olan t\u00fcrban yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ya da Medeni Kanun\u2019un baz\u0131 h\u00fck\u00fcmlerinin reformize edilmesi hareketine kar\u015f\u0131 siyasal bir hareket y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.  \u015e\u00fcphesiz ki, bizzat Erbakan ve \u00e7ok say\u0131da parti \u00fcyesi,  dini siyasal bir propaganda arac\u0131 olarak kullanmakta teredd\u00fct duymam\u0131\u015flard\u0131r.  Ancak dine ve geleneklere derinden ba\u011fl\u0131 bir \u00fclkede bu \u015fekilde davranacak olanlar, sadece bu ki\u015filerden ibaret de\u011fildir.  Ku\u015fkusuz, b\u00fct\u00fcn bunlar herkes i\u00e7in yasakt\u0131r.  Refah Partisi, bu \u015fekilde davran\u0131rken elbette resmi doktrinin baz\u0131 y\u00f6nlerini,  ba\u015fka bir devlet anlay\u0131\u015f\u0131 ad\u0131na tart\u0131\u015fma konusu yapmak istemi\u015fti.  Ku\u015fku yok ki  baz\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 unsurlar d\u0131\u015f\u0131nda, bu bir \u0130slam devleti olmayacakt\u0131;  s\u00f6z konusu edilen sadece dinsel etkilenmelere daha a\u00e7\u0131k bir devletti. Ayr\u0131ca Mahkeme, partinin \u015fiddet ya da antidemokratik vas\u0131talar\u0131 kullanaca\u011f\u0131na dair hi\u00e7 bir ciddi delil ortaya koyamam\u0131\u015ft\u0131r. Sonu\u00e7 olarak yasak olan husus, resmi doktrine kar\u015f\u0131 beyan ya da yasal olarak  de\u011fi\u015ftirme \u00f6nerileriyle  bir itiraz yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 idi.  Bir ka\u00e7 sene \u00f6nce kapat\u0131lmas\u0131na karar verilmi\u015f olan Birle\u015fik T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist Partisi bu hususu g\u00f6stermektedir: Bu davada dayan\u0131lan gerek\u00e7e, parti  program\u0131nda  \u201ck\u00fcrt ulusu\u201d ya da \u201ck\u00fcrt vatanda\u015flar\u0131\u201d  gibi kelimelerin yer almas\u0131d\u0131r. Sosyalist Parti de , di\u011fer sebeplerin yan\u0131 s\u0131ra federal bir devlete kadar uzanan daha ademi merkeziyet\u00e7i bir siyasal sistemin kurulmas\u0131n\u0131 istedi\u011fi i\u00e7in kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131sacas\u0131, iki parti \u00fclkenin \u00fcniter ve merkezi \u00f6zelli\u011fini zay\u0131flatmak,  hatta ortadan kald\u0131rma amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 gerek\u00e7esiyle kapat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Anayasa Mahkemesi\u2019nin bu s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 tutumuna  ve demokratik tart\u0131\u015fma anlay\u0131\u015f\u0131na kapal\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131 itirazda bulunan muhalif yarg\u0131\u00e7lardan birine g\u00f6re \u201cT\u00fcrk devleti g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Bir parti olmaktan vazge\u00e7mek zorundad\u0131r\u201d. <\/p>\n\n\n\n

B- AVRUPA HUKUKU \u0130LE \u00c7ATI\u015eMA HAL\u0130NDE ANAYASAL B\u0130R DOKTR\u0130N
<\/strong>
Yukar\u0131da ana hatlar\u0131 ile tasvir edilen T\u00fcrk Anayasa Hukuku bask\u0131n Avrupa anlay\u0131\u015flar\u0131ndan \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131la\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1- Ulusal  Hukuklar
<\/strong>
T\u00fcrk Anayasa Hukuku, Avrupa ulusal hukuklar\u0131 ile de \u00e7at\u0131\u015fmaktad\u0131r.  Frans\u0131z ve Alman \u00f6rnekleri, bazan T\u00fcrkiyede kabul edilen \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek \u00fczere \u00f6rnek g\u00f6sterilmektedir.  Belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00fcniter ve merkeziyet\u00e7i devlet anlay\u0131\u015f\u0131, jakoben d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi ve elbette laiklik ilkesine ba\u011fl\u0131l\u0131k ile Frans\u0131z \u00f6rne\u011fi,  T\u00fcrk anayasa ilkeleri ile bir \u00e7ok ortak nokta ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan s\u0131k s\u0131k Frans\u0131z Anayasa Mahkemesinin Korsika\u2019n\u0131n stat\u00fcs\u00fcne ili\u015fkin ve \u201cFrans\u0131z halk\u0131\u201d kavram\u0131n\u0131n anayasal bir de\u011feri bulundu\u011funu belirten karar\u0131 (9 may\u0131s 1991)  an\u0131lmakta ve T\u00fcrkiye\u2019de y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan h\u00fck\u00fcmlerden tamamen benzer sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kart\u0131lmaktad\u0131r : Bu \u201chalk\u201d b\u00f6l\u00fcnemez, ba\u015fkaca hi\u00e7 bir fraksiyon ayn\u0131 s\u0131fatla tan\u0131namaz, ulusal az\u0131nl\u0131k kavram\u0131 mevcut de\u011fildir;  vatanda\u015flar aras\u0131nda \u0131rk  ya da dini temele dayal\u0131 hi\u00e7 bir ay\u0131r\u0131m yap\u0131lamaz.  Bir kanunda \u201dKorsika halk\u0131\u201dna yap\u0131lan bir referans  anayasaya ayk\u0131r\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ancak Fransa\u2019daki anayasal prensip sadece, bunun aksini s\u00f6yleyen kanunun yasak oldu\u011funu ifade etmektedir.  Di\u011fer bir deyi\u015fle, bu prensip  \u201cmilitan bir anayasal doktrin\u201din unsuru olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in,  bu ilkenin tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lmas\u0131 yasak olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, bir parti taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilmesinin \u00f6nerilmesi de bir ceza yapt\u0131r\u0131m\u0131na tabi de\u011fildir. Frans\u0131z Anayasa Hukuku, ayr\u0131ca,  baz\u0131 b\u00f6lgelere \u00f6zel bir stat\u00fc verilmesini engellememekte ve uzun zamandan beri de Devletin b\u00f6l\u00fcnmezli\u011fi ilkesi uygulanmamaktad\u0131r.  Bu ilkenin varl\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7 bir \u015fekilde bizatihi  \u201cdemokrasinin temelini olu\u015fturan d\u00fc\u015f\u00fcnce ya da m\u00fclahazalar\u0131n \u00e7o\u011fulculu\u011fu\u201d nu s\u0131n\u0131rlamamaktad\u0131r. Anayasal  tek s\u0131n\u0131rlama 4.m.deki siyasi partilerin uymakla y\u00fck\u00fcml\u00fc tutulduklar\u0131 ve ihlali halinde \u00f6zel bir yapt\u0131r\u0131m \u00f6ng\u00f6r\u00fclmemi\u015f olan \u201culusal egemenlik ve demokrasi ilkeleri\u201ddir.   <\/p>\n\n\n\n

Refah Partisine ili\u015fkin karar\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 problem ile do\u011frudan ili\u015fkili olan Alman hukuku, T\u00fcrkiye\u2019de kabul edilen \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc etkilemi\u015ftir. Alman Temel Kanununun 21.m.si,  Federal Anayasa Mahkemesine, \u201cama\u00e7lar\u0131 ve \u00fcyelerinin tutumlar\u0131yla, serbest ve demokratik d\u00fczene zarar vermeye \u00e7al\u0131\u015fan\u201d siyasi partileri anayasaya ayk\u0131r\u0131 olarak kabul etme g\u00f6revi y\u00fcklemektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Almanya\u2019da,  Fransa da dahil olmak \u00fczere di\u011fer Avrupa \u00fclkelerinde oldu\u011fu gibi,  bilhassa \u00e7ok \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 takdirde    \u201cyersiz ve tehlikeli\u201d olarak telakki edilen siyasi partilerin muhtemel kapat\u0131lmalar\u0131na imkan veren bir d\u00fczenleme mevcuttur.  Federal Almanya\u2019da 1952\u2019de  neo-nazi bir partinin ve 1956\u2019 da kom\u00fcnist bir partinin kapat\u0131lmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. Ancak an\u0131lan bu parti kapatma kararlar\u0131 incelendi\u011finde bu  kararlar\u0131n, muhalif yarg\u0131\u00e7lar taraf\u0131ndan da ifade edildi\u011fi \u00fczere T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan verilen karar\u0131n hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek \u00fczere ileri s\u00fcr\u00fclebilmelerinin  m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r.  Korunacak anayasal d\u00fczen anlay\u0131\u015f\u0131 Almanya\u2019da \u00e7ok daha dar olup, kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015flerin bar\u0131\u015fc\u0131 kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n\u0131 asla yasaklamamaktad\u0131r. Sadece liberal demokrasi ile tamamen kar\u015f\u0131t ideolojiler (kom\u00fcnizm, marksist-leninist versiyonu, fa\u015fizm ve nazizm) tehdit edici ideolojiler  olarak kabul edilmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde, bir partinin kapat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gereken ko\u015fullar \u00e7ok daha s\u0131k\u0131 ko\u015fullara ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bir partinin kapat\u0131lmas\u0131na karar verilebilmesi i\u00e7in ya \u201cmevcut d\u00fczenin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n gerekli\u011fi konusunda  partide payla\u015f\u0131lan bir bilincin\u201c varl\u0131\u011f\u0131 ortaya konulmal\u0131d\u0131r; ya da  \u00f6rne\u011fin \u201cmevcut anayasal d\u00fczene kar\u015f\u0131 aktif bir m\u00fccadeleye ili\u015fkin agresif bir tutum gibi  somut bir tehditin ger\u00e7ekli\u011finin varl\u0131\u011f\u0131 ortaya konulmal\u0131d\u0131r.  <\/p>\n\n\n\n

Genel olarak, Avrupa ulusal devletlerinde d\u00fc\u015f\u00fcncelerin serbest\u00e7e ifadesi anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan siyasi partilerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ilkesi, anayasal bir de\u011fere sahiptir ve bu nedenle \u00f6zel olarak korunmas\u0131 gereken bir ilke olup,  \u201cresmi doktrini\u201d korumak kayg\u0131s\u0131yla hi\u00e7 bir surette s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lamaz.  Nitekim,  demokrasinin bizzat kendisi  do\u011frudan ve somut olarak bu ilke y\u00fcz\u00fcnden tehdit edilmemi\u015ftir. <\/p>\n\n\n\n

2- Avrupa Uluslararas\u0131 Hukuku
<\/strong>
Burada esas olarak,   Komisyon ve \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesinin kararlar\u0131 ile zenginle\u015ftirilni\u015f olan \u0130nsan Haklar\u0131n\u0131n ve Temel \u00d6zg\u00fcrl\u00fcklerin Korunmas\u0131na dair Avrupa S\u00f6zle\u015fmesi s\u00f6z konusudur. Bilindi\u011fi \u00fczere S\u00f6zle\u015fme  taraf\u0131ndan korunan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri daha da geli\u015ftirmek suretiyle bir Avrupa Anayasa hukuku haz\u0131rlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Strasburg Mahkemesi, demokrasi ve daha kesin bir ifade ile Avrupa ortak demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n asli bir unsur te\u015fkil etti\u011fi   \u201cAvrupa kamu d\u00fczeninden\u201d bahsetmektedir.  Bu hukukun ulusal anayasa hukuk d\u00fczenlerine olan \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc meselesi tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.  Ger\u00e7ekte sorun ba\u015fka bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Avrupa Mahkemesi taraf\u0131ndan ifade edildi\u011fi \u00fczere, \u00fcye devletler S\u00f6zle\u015fme ile, S\u00f6zle\u015fmede yaz\u0131lan ilkelere uymay\u0131 taahh\u00fct etmi\u015flerdir ve bu taahh\u00fct \u00fcye devletlerin  siyasi,  anayasal ve yarg\u0131 olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn kurumlar\u0131n\u0131n S\u00f6zle\u015fmeye uygun olmas\u0131n\u0131 kapsamaktad\u0131r. Zaten  ulusal anayasa mahkemeleri z\u0131mnen ya da a\u00e7\u0131k\u00e7a S\u00f6zle\u015fmeyi  ve Strasburg Mahkemesinin i\u00e7tihad\u0131n\u0131 g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutmakta ve onun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ulusal anayasa hukuklar\u0131n\u0131 yorumlamaktad\u0131rlar. \u0130\u015fte T\u00fcrk Anayasa Mahkemesininin tutumu da b\u00f6yledir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrk Anayasa Hukuku ile bu hukukun T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan yap\u0131lan yorumunun  Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi ile olan uyumu meselesi bir \u00e7ok davada  tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa Mahkemesi \u00e7ok a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde 30 Ocak 1998 tarihli (T\u00fcrkiye Birle\u015fik Kom\u00fcnist Partisi davas\u0131nda) ve 25 may\u0131s 1998 tarihli kararlar\u0131yla  (Sosyalist parti davas\u0131)   bir uyumun bulunmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin bu olumsuz yan\u0131t\u0131, T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan yap\u0131lan savunma kar\u015f\u0131s\u0131nda ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti savunmas\u0131nda  \u201cS\u00f6zle\u015fme\u2019ye \u00fcye devletler, anayasal kurumlar\u0131 ile  bilhassa bu kurumlar\u0131n varl\u0131klar\u0131 i\u00e7in asli ko\u015fullar olarak kabul ettikleri ilkeleri Strasburg organlar\u0131n\u0131n kontrol\u00fcne tabi k\u0131lmay\u0131 istememektedirler\u201d dedikten sonra,  bu kurumlar\u0131 ya da ilkeleri tehlikeye sokan partilerin S\u00f6zle\u015fmede \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri ileri s\u00fcremeyecekleri sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti hakk\u0131nda kapatma karar\u0131 verilmi\u015f olan partilerin S\u00f6zle\u015fme\u2019de tan\u0131nan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden yararlanarak bunlar\u0131 k\u00f6t\u00fcye kulland\u0131klar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015f ve 17.m.nin uygulanmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir. Di\u011fer bir ifade ile T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti Strasburg Mahkemesinden, kendi anayasal doktrinini desteklemesini istemi\u015f olmasa da, bu doktrini itiraz edilemez bir veri olarak kabul etmesini talep etmi\u015ftir. <\/p>\n\n\n\n

Avrupa Mahkemesinin cevab\u0131 bundan daha a\u00e7\u0131k olamazd\u0131: \u201cDevletler \u00f6ncelikle Anayasalar\u0131 da dahil olmak \u00fczere ,  yasal h\u00fck\u00fcm ve tedbirlerinin bir b\u00fct\u00fcn olarak S\u00f6zle\u015fme\u2019ye uygun olmalar\u0131n\u0131n sorumlulu\u011funu y\u00fcklenmi\u015flerdir.\u201d \u201cDemokrasinin iyi i\u015flemesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan  siyasi partilerin  esasl\u0131 rol\u00fc g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutuldu\u011funda\u201d \u201conlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine getirilen s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n dar bir \u015fekilde yorumlanmalar\u0131 gerekir ve devletlerin bu husustaki de\u011ferlendirme  marjlar\u0131 olduk\u00e7a dar olup, bu yetkileri,  yarg\u0131lama kurallar\u0131 da dahil olmak \u00fczere gerek uygulanan  kanun ve gerekse de verilen karar a\u00e7\u0131s\u0131ndan olmak \u00fczere s\u0131k\u0131  bir kontrole tabidir\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Strasburg Mahkemesi,  bu ilkeler do\u011frultusunda davada kesin sonu\u00e7lara var\u0131r. Demokrasi \u015fiddete ba\u015fvurmadan diyalog yoluyla bir \u00fclkenin sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zme amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. \u201cRahats\u0131z edici olsa da\u201d  b\u00fct\u00fcn sorunlar \u00e7\u00f6z\u00fclebilir. Sosyalist Partinin  T\u00fcrklerin ve K\u00fcrtlerin e\u015fit ko\u015fullarda birlikte ya\u015fayacaklar\u0131 federal bir devlet kurulmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki siyasal projesi, \u201cT\u00fcrk devletinin mevcut ilkeleri ve yap\u0131lar\u0131 ile uyumlu olmasa da \u201c \u201cbizatihi bu durum, bu projeyi demokratik kurallara ayk\u0131r\u0131 k\u0131lmamaktad\u0131r\u201d.  Demokrasinin \u00e7e\u015fitli siyasal projelerin \u00f6nerilmesine  ve tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na  ve hatta, bizzat demokrasinin kendisine zarar vermeyecek surette  bir devletin mevcut organizasyon \u015feklinin  tart\u0131\u015fma konusu yap\u0131lmas\u0131na izin vermesi,  demokrasinin dayand\u0131\u011f\u0131 esast\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan haz\u0131lanan anayasal doktrin, Avrupa Mahkemesi taraf\u0131ndan yorumland\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle Avrupa Hukuku ile ba\u011fda\u015fmamaktad\u0131r.    Farkl\u0131l\u0131k bir yandan esasa , yani,  anayasal d\u00fczenin korunmas\u0131 ad\u0131na siyasi partilerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne getirilebilecek olan s\u0131n\u0131rlamalara;  di\u011fer yandan ise,  bunun uygulanmas\u0131na, yani, bir partinin somut hangi ko\u015fullar alt\u0131nda kapat\u0131labilece\u011fi hususlar\u0131na ili\u015fkin bulunmaktad\u0131r. Siyasi partilerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc demokrasinin ayr\u0131lmaz \u00fcst\u00fcn bir prensibidir;  bu husustaki yegane s\u0131n\u0131rlar, bir partinin bizatihi demokrasinin kendisini ortadan kald\u0131rma amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mas\u0131 ya da demokrasi ile ba\u011fda\u015fmayacak \u015fiddet yollar\u0131n\u0131 kullanmas\u0131d\u0131r. Avrupa Mahkemesinin de\u011ferlendirmesine g\u00f6re Sosyalist Parti ile Birle\u015fik T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist Partisinin kapat\u0131lmas\u0131nda bu ko\u015fullar ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015ftir.  Bu nedenle T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi taraf\u0131ndan verilen  kapatma  kararlar\u0131n\u0131n S\u00f6zle\u015fme\u2019nin ihlalini te\u015fkil etti\u011fi sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r.  <\/p>\n\n\n\n

Nas\u0131l bir sonuca var\u0131lmas\u0131 gerekir? T\u00fcrkiye bir se\u00e7im yapmakla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulunmaktad\u0131r. Ya,  hukukunu, Refah Partisi davas\u0131ndaki muhalif g\u00f6r\u00fc\u015fler taraf\u0131ndan ifade edildi\u011fi gibi, Anayasa Mahkemesinin yorumundan ba\u015flamak \u00fczere,  gitgide Avrupa standartlar\u0131 ile uyumla\u015ft\u0131racak;  ya da siyasal ve sosyal ko\u015fullar\u0131n b\u00f6yle bir evrim i\u00e7in hen\u00fcz haz\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131na karar vererek, mevcut \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini muhafaza edecek ve Avrupa Mahkemesi taraf\u0131ndan verilen ve gittik\u00e7e \u00e7o\u011falacak mahkumiyet kararlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda bunu durdurmak \u00fczere S\u00f6zle\u015fme\u2019nin ge\u00e7ersizli\u011fini ileri s\u00fcrecektir.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7eviren: Yard.Do\u00e7.Dr. Serap AMASYA – Galatasaray \u00dcniversitesi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Alain BOCKEL Le droit constitutionnel turc \u00e0 l\u2019\u00e9preuve europ\u00e9enneR\u00e9flexions \u00e0 partir d\u2019une d\u00e9cision de la Cour constitutionnelle  turque portant dissolution du Parti islamique REFAH Yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 Dergi : Revue fran\u00e7aise de Droit constitutionnel, 40, 1999.Sayfalar : 911-927. Avrupa Deneyiminde T\u00fcrk Anayasa Hukuku \u0130slamc\u0131 Refah Partisinin Kapat\u0131lmas\u0131na \u0130li\u015fkin Anayasa Mahkemesinin bir Karar\u0131na \u0130li\u015fkin D\u00fc\u015f\u00fcnceler Refah partisine ili\u015fkin […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-1828","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-makalelink"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1828","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1828"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1828\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1829,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1828\/revisions\/1829"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1828"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1828"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.abchukuk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1828"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}